MOSTEIROS DE GALICIA (PROVINCIA DA CORUÑA)

O monacato en Europa foi parello á difusión do cristianismo. Os mosteiros xogaron un papel fundamental na organización social e no ámbito cultural acadando, ademais e sobre todo, un enorme poder material. Se ben xa existía en Galiza unha certa vida monacal, foi con Froitoso de Braga cando se regulamentan as comunidades familiares de tradición visigótica (Regula Monachorum). Mais será a partires dos séculos IX e X cando xurdan as grandes fundacións que, co tempo, se acolleron baixo a regra de San Bieito de Nursia do século VI en que se difunde por toda a Europa carolinxia e que traen os monxes de Cluny a través do Camiño de Santiago, uniformando o monacato occidental a mediados do século XI coa reforma gregoriana. O monaquismo galego consolidouse coa chegada dos cistercienses, orde fundada por Roberto de Molesmes no ano 1098 para levar unha vida máis en consoancia coa regra de San Bieito, con orixe na abadía de Citeaux (Francia), que acadaou unha grande influencia grazas a Bernardo de Claraval. No século XIII instálanse no país as ordes mendicantes dos franciscáns e dominicos (en menor medida os Agostiños, entre outros), cuxa presenza adoita vincularse á peregrinación de San Francisco de Asís a Santiago a principios do século XIII, que fundan os seus conventos en núcleos urbanos, fronte á localización rural dos mosteiros bieitos e cistercienses. Tamén tiveron certa presenza en Galicia as ordes militares que naceron en Terra Santa despois da conquista de Xerusalén no ano 1099 durante a Primeira Cruzada, sendo as máis coñecidas as do Temple, a dos Hospitalarios de San Xoán e de Santiago que pasaron a rexentar, en varios casos, mosteiros altomedievais que foran abandonados. As abadías segrares, organizadas pola sé diocesán, estaban ligadas ás catedrais, integradas por persoas que non forzosamente tiñan servizo no altar, pero si a obriga de participar nos demais oficios e actos marcados pola comunidade.
As desamortizacións dos bens e terras "non produtivos" remataron co seu poder. Entre o 1800 (reinado de Carlos IV) e o 1859, sendo ministro Pascual Madoz (no medio houbo as do ministro Mendizábal, no 1835, e uns anos despois a de Espartero), a Igrexa perdeu boa parte dos seus bens que, ademais de ao eido espiritual, tamén afectou ao material, entre eles os edificios mosteirais e conventuais. Segundo Vicente Risco, máis de 7.000 relixiosos foron exclaustrados. Malia o anterior, cómpre subliñar, en contra da crenza xeralizada, que antes do século XV a maioría dos pequenos mosteiros apenas posuían riqueza e poder. Como apunta F. J. Pérez Rodríguez (2008), "a historia do monacato galego pleno e baixomedieval está cheo de sombras e non sempre os mosteiros viviron na riqueza e opulencia nin se levou neles a vida estereotipada que se lles adoita atribuír como centros de espiritualidade e cultura", e "a meirande parte dos cenobios pouco teñen que ver coa idea de poder, riqueza e progreso que, polo xeral, se ten dos mosteiros galegos medievais", é dicir, que a realidade monástica galega, ata o século XV, a pesares do gran número de cenobios, foi moito máis modesta do que adoitamos crer.
Nesta recompilación achego, polo de agora, preto de 400 mosteiros, priorados e conventos, aínda lonxe do número real dos que alfrombraron Galicia. Sen ir máis lonxe, José Freire Camaniel, na súa obra El Monacato Gallego en la Alta Edad Media (1998), rexistra máis de 500 mosteiros que non sobreviron á Reforma Gregoriana, onde se estudan as distintas regras que seguiron os cenobios galegos así como as comunidades que vivían neles, habitualmente formadas por homes e mulleres (mosteiros dúplices) que desapareceron ou se integraron noutras comunidades a partires da reforma citada cuxa idea principal era acadar un poder independente dirixido polo papa. Outros pequenos cenobios transformáronse en granxas, ou mesmo foron suprimidos; nun capítulo xeral da orde do Císter, celebrado no ano 1184, estableceuse que en todas as abadías houbese, ademais do abade, doce monxes, e senón que se reducise a granxa ou que desaparecera totalmente.


  
MOSTEIROS E CONVENTOS DA PROVINCIA DA CORUÑA

ABEGONDO
Mosteiro de Vilacoba: Maxi Rei (Anuario Brigantino 2004) fai alusión a un posible cenobio situado no impreciso lugar de Vilacoba, baseándose nun documento do ano 935 do mosteiro de Sobrado dos Monxes.
Mosteiro de Sarandóns: Coñecido como O Convento. Frei Martín Sarmiento di que foi mosteiro e logo priorado. O reconstruído edificio actual data de principios do século XX. Sábese que no século XVIII o priorado de Sarandóns dependía de San Martiño Pinario. No ano 1821 ponse á venda, pasando a mans particulares. Co restablecemento da monarquía absoluta, no 1823, volve a mans do clero, séndolle retirada definitivamente a propiedade a raíz do decreto de Desamortización de Mendizábal no ano 1836. Ao parecer, o fundador do vínculo de Sarandóns foi Gómez de Barral, rexedor de Santiago de Compostela no ano 1547.
 

AMES

Mosteiro de Barantoño (Bertamiráns): Poucas referencias hai sobre este posible cenobio recollido no inventario da Xunta de Galicia do ano 1991.

ARANGA

Mosteiro de San Paio de Aranga: Posible orixe altomedieval. Vencellado aos Traba ou a membros da súa familia. Nun documento do 11 de abril de 1165, Suero Menéndez doa ao mosteiro de Sobrado dos Monxes "in monasterio de Aranga totum quod acquisiuit ibi auus meus dommus Roderycus Froyle cum total uoce ipsius loci per totas partes ubi uadit uox de Aranga" (Luengo Martínez). Nun documento sen data cítase a freguesía de Santa María de Uerines/Urines (Virís, en Irixoa), xunto coas aldeas de Lousada e Roibos como herdades do mosteiro de Aranga. Tampouco leva data a denominada Karta de Reuoredo, na que se di que aqueles freires haitaban Vilaúxe, o mosteiro de Aranga e Roibos ata Virís: "isti fratres habitant in uilla Uxi et in monasterium de Aranga et in Ruuios usque ad Uerinis"; ambos documentos non son posteriores ao século XIII xa que foron copiados entón nos Tombos de Sobrado. Hai quen sitúa aquí aos templarios, hipótese nada fabulosa se temos en conta que foi un Traba, Fernando, quen os introduciu en Galiza o mesmo ano da fundación da orde do Temple (1119), doándolles o burgo de Faro (Betanzos).

ARES

Convento de Santa Catarina de Montefaro: Franciscáns, fundado no ano 1393 por Fernán Pérez de Andrade "O Bo". Estilo románico cando xa encomezaba a impoñerse o gótico. No claustro gótico hai unha fonte cun xabaril, símbolo dos Andrade. A igrexa sufriu modificacións no século XVIII. Cando a desamortización de Mendizábal no ano 1835, o mosteiro pasou a mans particulares e logo ao exército ata o ano 2000 en que foi cedido ao Concello. Cóntase que no lugar onde se ergueu o edificio existía un altar romano adicado ao Sol.
 

 

ARTEIXO
Priorado de Santomé de Monteagudo: Bieitos. Do mosteiro de Monteagudo só se conservan catro documentos, todos do século XV. Foi priorado de Santiago de Mens. Aparece citado por primeira vez nun testamento de Urraca Fernández de Traba, filla do conde Fernando Pérez de Traba, no ano 1199. No século XV aparece baixo a dirección dun prior. Para non ser afectado pola reforma observante de Valladolid, o seu prior frei Rui Martínez aliouse con Fernando Vermúdez de Castro, arcediago de Nendos e abade de Cambre para anexionalo a Santa María da Coruña. Logo da supresión da casa, os bens de Santomé pasaron a San Martiño Pinario que os entregará a Santa María do Campo a cambio de Cambre. Consérvase a igrexa, románica, de planta basilical, con tres naves, a central máis ampla, rematada en tres ábsidas de planta semicircular. 
Mosteiro de Santo Estevo de Morás: Monxas bieitas. Os datos son escasos, e o que se sabe é pola documentación de Cambre. O mosteiro debeu ter a orixe na Alta Idade Media, estando en posesión da familia dos Traba. A finais do século XII converteuse en priorado de San Paio de Antealtares, en Santiago. A comunidade debeu desaparecer entre o 1275 e o 1352, ano en que o seu couto se dirixe dende San Paio, que o afora á casa de Montaos. Só se conserva a igrexa, construída no ano 1162 e reformada no século XVIII. Do templo románico pódense ver os canzorros zoomorfos e antropomorfos do aleiro.
  
 

ARZÚA
Convento agostiño: Século XII, consérvase a capela da Madalena, de mampostería de carácter popular con elementos que denuncian a súa orixe románica. Parte do antigo convento, hoxe en día adicado a albergue, foi hospital de peregrinos sostido polos Coengos Regulares de San Agostiño. 
Mosteiro de San Xiao de Frades: Denominado nalgún documento como de Corie. Dise que foi fundado nno século VIII, atopándose na marxe esquerda do río Iso.  
Mosteiro de San Xusto e Pastor de Cornado (Dombodán): Bieitos. A primeira noticia deste mosteiro data do ano 1084 cando Honorigo aparece nunha sentenza outorgada a favor de San Xián de Samos. Recibiu carta de couto de Afonso VII no ano 1138, confirmada no ano 1179 por Fernando II. Aparece citado por última vez como abadía no 1340, en en 1380 xa aparece como dependente do de San Pedro de Fóra. O derradeiro prior de San Xusto documéntase no 1450. Desapareceu como priorado a mediados do século XV.
 

BERGONDO
Mosteiro de San Salvador: Bieitos. O mosteiro construíuse no século XII, característico do románico galego. Os primeiros documentos datan do ano 1126 cando a condesa Guntrode Rodríguez doa unha herdade. López Sangil e Manuel Lucas cren que é unha nova fundación sen pasado altomedieval. Recibiu a carta de couto de Afonso VII no 1138. Do mesmo ano é outro documento citado por Carré Aldao que fala do "Abbas Recendus de Burgundio", confirmando unha doazón do conde Vermudo de Traba á súa filla Urraca do mosteiro das Cascas (Betanzos). No 1218 documéntase unha doazón de Afonso IX ao abade Munio, onde o cenobio aparece citado como mosteiro bieito: "Monaster Sancti Salvatores de Bergondo ordini Sancti benedicti compostellani diocesis". Debido a un incendio acontecido no ano 1338, perdéronse o arquivo e a biblioteca. O derradeiro abade foi Xoán de Manzaneda, renunciando ao cargo no 1509 a favor dos bieitos de San Martiño Pinario, anexión que será sancionada polo papa no 1517. Tanto a igrexa coma o mosteiro foron reconstruídos no século XIV pola casa dos Andrade que é cando se fai a capela de Santa Catarina e a casa reitoral. O cenobio que podemos ver xunto a igrexa data da segunda metade do século XVI. Arredor do mosteiro desenvolvíanse actividades produtivas relacionadas coa súa proximidade ao río Mandeo; a pesca e a explotación das salinas eran tan importantes que chegaron ao punto de teren que defender os seus dereitos sobre o arcebispado de Compostela como consta nun documento do ano 1140.
 

BETANZOS

Convento de San Domingos: Dominicanos, século XVI. O convento mantén as trazas renacentista e barroca no que destaca o claustro dos ventanais, os arcos e a escalinata que dá as celas. Actuou como centro de ensino. A igrexa levantouse sobre unha antiga capela. Trala desamortización pasou ao concello.
Convento de San Francisco: A igrexa é da segunda metade do século XIV, contruída grazas a Fernán Pérez de Andrade o Bo, que reedificou o cenobio que xa existía dende o século XIII. No seu interior conserva o sepulcro do propio Fernán.
Mosteiro das Cascas, das Donas ou de Santa María de Xanrozo (Xanrozo): Orixe altomedieval. No 1118 documéntase un abade. No 1122 pertencía a Vermudo Pérez de Traba, quen o inclúe na dote que lle daba a súa muller, a infanta portuguesa Urraca Henriques. No 1138, Vermudo dóallo á súa filla Urraca e á comunidade de monxas que nel vivía segundo a regra de San Bieito. A elección da abadesa correspondía ao arcebispo de Santiago e ao mosteiro de Antealtares. No 1138 o mosteiro muda de nome e advocación, pasando de San Paio de Xanrozo a Santa María das Donas, sendo sancionada a fundación por Afonso VII. A vida da comunidade de monxas foi breve xa que no 1142 o monasterium de Ianruzo forma parte da herdanza outorgada por Vermudo Pérez á súa filla quen logo lle doa aos cistercienses a igrexa no 1145, onde o mosteiro de Sobrado instalará unha das súas granxas. Segundo Carlos Pereira Martínez, no seu Os templarios, artigos e ensaios (2000), esta muller, Urraca, era denominada como soror templi ou soror militie templi, o que non quere dicir, continúa o autor, que pertencera a unha rama feminina da orde do Temple xa que non consta, a diferencia doutras ordes militares, que os templarios contemplasen esa posibilidade; o probable é que fose membro dunha confraría templaria. No ano 1145 pasou a depender de Sobrado dos Monxes.
Mosteiro de San Estevo de Piadela: No tumbo A da catedral de Santiago atópase un documento do ano 1020 polo cal Afonso V, por consideración de dona Fronosilde, acótase o mosteiro de San Estevo de Piadela: "Inter Liminionemm et Generozo...", en alusión á aldea de Limiñón, en Chantada. 
Mosteiro de San Martiño de Tiobre: A igrexa matriz de Tiobre foi consagrada polo bispo Diego Xelmírez. En Tiobre emprazábase o principal núcleo de proboación durante o Imperio Romano (Betanzos Vello). O templo é de planta rectangular dunha soa nave e ábsida tamén rectangular. Todo o conxunto é de cadeirado de granito. O tímpano ten unha cruz de entrenzado sobre a porta que se apoia en dous capiteis con decoración vexetal. Na fachada principal ten unha porta baixo chambrana decorado cun axedrezado. O tímpano presenta como decoración unha cruz inscrita nun círculo. Espadana de dous vans.
 


 

BOIMORTO
Mosteiro de San Cristovo de Dormeá: Monxas bieitas. O mosteiro foi fundado por Dona Lupa, filla do conde Pedro Froilaz no ano 1152. No 1157 recibía carta de couto de Fernando II. No 1352 a comunidade estaba formada por pola abadesa, a prioresa e dúas monxas. Unha das abadesas foi citada polo trobador do século XIII Fernán Páez nas súas cantigas de maldizer onde lle chama "coyrmaa" e amiga. A principios do século XV o arcebispo Lope de Mendoza di que está nunha penosa situación, cunha desastrosa xestión das súas propiedades e cunha comunidade que non gardaba a regra bieita. Debido a isto o prelado decide suprimilo e anexionalo cos seus bens a San Martiño Pinario no ano 1406. A igrexa, posta baixo a advocación de San Cristovo, consta dunha nave rectangular e bóveda de canón.

BOQUEIXÓN
Mosteiro de Ledesma: Orixe altomedieval do que non quedan restos. A Historia Compostelana indica que en tempos de Diego Xelmírez a catedral de Santiago recibiu de reis e nobres diversas partes ou a totalidade de varios cenobios, entre eles este de Ledesma. 
Mosteiro de San Breixo das Donas (Donas): Monxas bieitas. Jerónimo del Hoyo menciona unha inscrición medieval na actual igrexa de San Pedro de Donas que pertencería a este mosteiro. Dime Henrique Neira Pereira, quen tamén me achegou a información anterior, que non foi capaz de localizar a inscrición polo que pode que estea tapada pola pintura.   
Mosteiro de San Sebastián de Montesacro: Situado no lendario Pico Sacro. Bieitos. Dependente de San Martiño Pinario. De lendarias orixes vencelladas á tradición xacobea, este mosteiro vén, ao menos, dende a Alta Idade Media, se ben non se lle pode facer moito caso á documentación existente que se cre foi falsificada, en parte ao interese de San Martiño Pinario en demostrar que o cenobio lles pertencía. Dise que foi mandado construír polo bispo Sisnando I no 914, quen o puxo baixo o padroado de San Sebastián. Serviu como albergue aos peregrinos que escollían a Ruta da Prata. Pouco se sabe de San Lourenzo antes do século XIII, cando aparece como priorado de Pinario, documentándose algúns priores ata o ano 1476. A tranquilidade do cenobio viuse truncada pola construción dun castelo. Dito o anterior, Henrique Neira Pereira dime que no Pico Sacro hai dous templos. O que está máis alto é a capela de San Sebastián do Pico Sacro, e un pouco máis abaixo está a igrexa parroquial de San Lourenzo da Granxa. Aínda que os dous templos foron dos monxes, o cenobio propiamente dito sería o de San Sebastían. Antes desta achega de Henrique, eu tíñao como Mosteiro de San Lourezo de Montesacro ou da Granxa.
 

CABANA DE BERGANTIÑOS
Mosteiro de San Estevo de Anos: Do antigo cenobio só se conserva a igrexa de orixe románica reformada con elementos barrocos.
Mosteiro de San Xoán de Vilanova ou de Borneiro: Bieitos. Anexo a Moraime. Asociado a un hospital de peregrinos que dende Santiago continuaban a Fisterra, construído mercé a unha doazón que no ano 1095 fixo a condesa Argelona ou Arxilo Páez, emparentada cos condes de Traba, de acordo con don Paio, abade de Borneiro. No 1199, dona Urraca Fernández de Traba fai unha manda ao cenobio. A mesma condesa doa o seu mosteiro familiar de San Xoán Bautista, que se atoparía nun lugar chamado Vilanova, ao de San Xián de Moraime, en Muxía. O mosteiro deixou de ter actividade monacal no século XIII ou XIV, xa que a finais do 1380 menciónase só como couto, sen outra referencia. Como foi fundado por unha muller tense crido que albergou unha comunidade feminina, pero non hai datos que o confirmen, ademais no 1095 está á súa fronte un abade polo que tería unha congregación masculina ou en todo caso dúplice. 
Mosteiro de San Martiño de Canduas: Século X. Monxas bieitas. A primeia notica dáse no testamento de dona Urraca Fernández de Traba, redactado no ano 1199. Pouco máis se sabe sobre este cenobio ata o 1436, ano da súa desaparición, que foi decretada polo arcebispo de Santiago Lope de Mendoza para anexionalo a San Martiño Pinario. Daquelas só vivían en Canduas a abadesa e a priora que se opuxeron a que a súa casa fora anexionada, finalizando o proceso no 1441 por orde do papa ao abade de San Pedro de Fóra para que a consumase. Só se conserva a igrexa, edificada sobre os restos do primitivo mosteiro.
 

 

CAMARIÑAS
Priorado de Santa Mariña de Tosto (Cabo Tosto-Xaviña): Bieitos. Pouco se sabe deste pequeno mosteiro, tal vez herdeiro doutro altomedieval. Desaparecido, parece que se levantaba no lugar que ocupa unha pequena capela. Pasaría a depender como priorado de San Paio de Antealtares a finais do século XII ou principios do XIII. No ano 1380, con Sabardes, aparece como priorado de San Paio usurpado por Roi Soga. Destruído polos normandos, reedificouse a finais do s. XII no que o abade de San Paio lle concede diversas posesións en Muxía, Laxe e Vimianzo, se ben este documento, datado no ano 1194, é considerado falso por F. J. Pérez Rodríguez (2008), por crer que a súa restauración nos terreos que establece o diploma é bastante difícil de que así fose, pois sería un caso único na Galicia medieval, sen intervención de laico ningún así como sen a presenza da autoridade diocesana correspondente, o arcebispo compostelán.
 

CAMBRE
Mosteiro de San Cibrán de Bribes: Bieitos. Posibles raíces altomedievais. Pedro Tácito, cardeal compostelán e outros herdeiros doáronllo ao arcebispo de Santiago no ano 1182. Dise que foi fundado polo monxe Creconio Muñiz. Tiña liberdade para elixir o seu abade, que debía ser confirmado no cargo polo arcebispo. Foi un dos mosteiros que máis cedo aceptou  a reforma observante, sendo visitado por frei Juan de San Juan, prior de Valladolid, no ano 1494, mais conservando a súa independencia ata o 1499 en que é anexionado a San Martiño Pinario, coa confirmación papal un ano despois. 
Mosteiro de Santa María de Cambre: Bieitos. O primitivo mosteiro, fundado na segunda metade do século IX, era de carácter familiar. Erixido sobre unha antiga ermida, só se conserva a casa reitoral. A fundación debeuse ao conde Avito e aos seus irmáns. O primeiro abade debeu ser Don Munio. No ano 942 pasa a depender, ata finais do século XV, de San Paio de Antealtares (Santiago); ao parecer, estes documentos foron manipulados no século XII para demostrar a súa pertenza ao cenobio compostelán. No ano 1115 figuraba como abade Pedro. A mediados do século XII está en poder de dona Sancha González, esposa do conde Fernando Pérez de Traba, pasando logo á súa neta dona Urraca o que parece indicar que neste tempo non tiña monxes. Da igrexa, construída baixo o patrocinio dos Traba no ano 1194, sobresae a cabeceira formada por cinco ábsidas semicirculares.
 

A CAPELA
Mosteiro de San Xoán de Caaveiro: Bieitos-agostiños. Atópase nas Fragas do Eume. A tradición asegura que foi fundado como mosteiro bieito polo mesmísimo San Rosendo no ano 936, aínda que xa existía, ao parecer, dende o 742 (data considerada errada por López Ferreiro). No ano 1135 foi refundado por Afonso VII e a súa muller Dona Berenguela. A primeira referencia fiable data dun documento papal do ano 1154 xa que os anteriores foron adulterados polo que merecen pouca credibilidade. Na segunda metade do século XIII pasa aos Coengos Regulares de San Agostiño. San Xoán de Caaveiro herdaría o seu couto da súa etpapa altomedieval, a pesares de que no seu cartulario aparecen tres cartas nas que llo concede Afonso VII (Pérez Rodríguez, 2008), e será ampliado polos monarcas do século XII, e por última vez no 1238 por Fernando II que lle doaba ao mosteiro a igrexa de Santo Estevo de Eirís onde se incluía a freguesía de Cabanas. Caaveiro caerá na Baixa Idade Media no poder dos Andrade; no 1382 os monxes entréganlle a encomenda a Pedro Fernández de Andrade "sen embargo das cartas e privyllejos que avemos de noso señor el rey don Johan que ora he en que mandou que non ouvesemos comendeyro eno dito couto salvo o piror de dito mooesteiro". No século XVIII perde a súa condición de colexiata o que conleva o remate da vida monástica. Coa desamortización de Mendizábal pasa a mans particulares precipitando a súa decadencia. A igrexa é románica do século XII, ten unha nave rectangular e ábsida cuberta con bóveda de canón seguida doutra dun cuarto de esfera. Ao mosteiro accédese por unha escalinata que dá a un arco de entrada sobre o que se ergue unha torre barroca construída no século XVIII. No mes de febreiro do ano 2011 concluíron as obras de rehabilitación. Para as visitas permanecerá aberto os festivos, pontes e fins de semana cun servizo de visitas guiadas.
 

CEDEIRA
Santo André de Teixido: Bieitos. A igrexa actual é dos séculos XVI e XVIII. Da primitiva construción só se conserva a porta norte. Segundo a lenda, Santo André chegou navegando ata os escarpados cantís da serra da Capelada, a súa barca afundiu pero non recibiu ningún auxilio por parte dos habitantes do lugar. A barca transformouse nunha rocha coñecida como "A barca de Santo André". Entón, ao santuario que Deus lle prometera, acudirían todos os homes, en vida ou despois de mortos: "Ao Santo André de Teixido vai de morto o que non vai de vivo". Preto hai unha fonte construída no ano 1781 que garda a tradición que consiste en botar un miolo de pan á fonte; se frota é símbolo de boaventura e a petición cúmprese, máis se afunde é sinal de mala sorte e a petición queda sen cumprir.
Pía ritual: No cemiterio apareceu unha peza (agora na igrexa) que nos pode levar aos primeiros tempos do cristianismo. Trátase dunha pía ritual de granito que en tres esquinas ten esculpida unha cabeza humana feita de forma tosca, e na parte inferior, inscrita nun círculo, unha esvástica de quince radios con dúas perforacións que A. Fraguas relaciona cun culto solar. López Loureiro dátaa entre os séculos III-VI.



CESURAS
Mosteiro de San Salvador de Trasanquelos: Nin sequera se sabe a que santo estaba adicado, se ben debeu ser a San Salvador. Documéntanse doazóns nos anos 1150 e 1160. Consta como mosteiro nas doazóns das partes do antigo mosteiro polos seus herdeiros en beneficio de Sobrado. Só se conserva a igrexa barroca dunha soa nave rematada nunha ábsida rectangular. A fachada principal, en cadeirado de granito, foi restaurada no século XIX. Destaca unha espadana dobre. 
 

COIRÓS
Mosteiro de Santa Baia da Espenuca: Bieitos. Sábese que o antigo mosteiro, desaparecido, foi reedificado no ano 841. Segundo a tradición había outro anterior que foi destruído polos suevos. Foi incorporado ao mosteiro de San Salvador de Cís no ano 1063 do que será priorado ata mediados do século XIV. No século XV aínda era priorado, pasando a igrexa a filial da de Coirós. A igrexa é románica do século XII, ten unha nave e unha ábsida semicircular cuberta con bóveda de canón. No interior conserva pinturas murais do século XV. Nas inmediacións ergueuse un castro e logo unha torre medieval. A fortificación cítase no ano 868 xunto á igrexa de Sancta Eulalia ad castellum Asperunti que por aquel tempo semella xa antiga pois foi restaurada en torno ao século IX.

CORISTANCO
Mosteiro de San Mamede de Seavia: Bieitos. As primeiras referencias documentais datan do ano 1130. Pequeno mosteiro bieito vencellado aos Traba, primeiro habitado por monxes e logo por monxas. Non ten pasado altomedieval coñecido, a vida monástica está testemuñada nos séculos XII e XIII nas bulas concedidas a Santiago de Compostela e pola actuación dos seus abades no 1194 e no 1229. A confirmación papal da súa anexión a San Paio de Antealtares foi por bula do ano 1516. Da igrexa consérvanse restos da primitiva construción románica.

A CORUÑA

Convento de Santa Bárbara: Clarisas de clausura. Fundado polo papa Alexandre VI no ano 1494 no lugar onde se levantaba unha capela posta baixo a advocación de Santa Bárbara. O cenobio foi ampliado nos séculos XVII e XVIII. Na porta de entrada ten representacións de relevos góticos do século XIV cunha representación do Xuízo Final, e no vestíbulo ten outro relevo da Virxe co Neno.
Convento de San Domingos: Dominicanos. O primitivo convento ergueuse no século XIII, extra muros da cidade. No ano 1589 foi utilizado como fortaleza por Drake durante o asedio da cidade e que logo arrasou cando a fuxida. No 1606 inícianse as obras do novo San Domingos, esta vez intra muros da Coruña. A parte do convento ampliouse no 1726 pero a igrexa foi derrubada case por completo e só se conservan as capelas do Rosario e dos Remedios. No 1775 comeza a súa reconstrución. No exterior salienta a torre do campanario, oblicua ao eixo do templo. 
Convento de San Francisco: A igrexa formaba parte do convento situado extramuros da cidade. Dise que foi fundado por Fr. Benicasa de Tuderto, enviado polo mesmo San Francisco de Asís dende Santiago. As primeiras referencias datan do ano 1262. No 1589 foi incendiado polos ingleses de Drake. No 1651 sufriu outro incendio pola voadura do polvorín de San Carlos. No 1835, tras a exclaustración, convértese en cárcere, e no 1937 funcionou como cuartel militar. 
Colexiata de Santa María do Campo: Acadou o título de colexiata no ano 1441 por graza do arcebispo Lope de Mendoña. O reitor da parroquia convértese en prior. O arcebispo deu as normas que debía seguir a congregación pero sen esixir vida en común. A finais do século XV a colexiata coruñesa medrará tanto en patrimonio como en dignidade debido a Fernando Vermúdez de Castro, arcediago de Nendos na Igrexa de Santiago. Don Fernando conseguirá anexionar a Santa María o patrimonio de varios pequenos cenobios bieitos próximos á vila, aínda que a colexiata se verá na obriga de pactar coa Congregación de San Bieito de Valladolid, xa no século XVI, polo que finalmente se quedou cos bens de Mens e de Monteagudo. (F. Javier Pérez Rodríguez, 2008).
 

 

CURTIS
Mosteiro de Santa Baia de Curtis: Fundado polo bispo Placencio. O P. Flórez (1792), García Álvarez (1965) e P. Locertales (1976) citan un documento do ano 995 que fala da restauración do mosteiro polo bispo Pedro (San Pedro de Mezonzo), doándolle a igrexa de "Sancto Vicentio de Naimaia", en Aranga. Algúns autores cren que aquí pode haber restos arqueolóxicos relacionados cun proceso temperá da cristianización de Galiza. No ano 1157 era o seu abade un tal Afonso. Evitou a súa integración no patrimonio do mosteiro de Sobrado. A igrexa actual é de estilo neoclásico.

FERROL
Convento das Escravas: Adoratrices Escravas do Santísimo Sacramento e da Inmaculada. Edificio moderno con espadana fundado no ano 1958. Carece de interese artístico. 
Priorado da Cabana (Brión): No ano 1153 o deán e o Cabido de Santiago fixeron unha doazón á igrexa de Santo André de Brión ao abade Exidio e aos monxes do mosteiro de Sobrado; tanto o templo coma o seu termo foron as primeiras posesións que os monxes de Sobrado tiveron nas cercanías do Ferrol, poñendo á fronte do convento da Cabana a un monxe co título de "Magister Grangia de Brion", título equivalente ao de prior. Citado por Frei Martiño Sarmiento.  

A LARACHA
Mosteiro de San Pedro de Soandres: Bieitos, século X. As primeiras referencias documentais do mosteiro datan do ano 990 se ben a súa fundación debeu de ser anterior. No ano 1495 foi anexionado a San Martiño Pinario (Santiago), transformándose en priorado. Na actualidade só se conservan algúns vestixios na casa reitoral. Aínda que na igrexa predomina o gótico, consérvanse restos da súa orixe románica (canzorros e unha porta con lintel sobre mochetas). Ten planta basilical de tres naves divididas en catro tramos cada unha que rematan en tres ábsidas poligonais cubertas por cúpulas nervadas. A cuberta das naves resólvese mediante unha bóveda de canón apoiada sobre arcos feixóns que descansan sobre os contrafortes exteriores. Chama a atención unha figura de pedra policromada proveniente da derrubada capela situada no monte de Santa Marta. Recentemente apareceu destruído un sártego cunha inscrición en latín, catalogado por Patrimonio, de cuxa autoría nada se sabe.
Convento do Socorro (Caión): Agostiños, século XVI. Fundado por Fernando Bermúdez de Castro. Do antigo convento só se conservan algúns restos na reitoral na actualidade acolle a Oficina de Turismo.
 

 

LOUSAME
Mosteiro dos Santos Xusto e Pastor de Toxosoutos: Século XII, bieitos. Denominado tamén como de San Xusto de Avellanedo. Nos textos antigos lese Tojis Altis ou Tribulis Altis. A fundación débese a dous cabaleiros, Froila Alonso e Pedro Muñiz, que no ano 1129 asinaron unha carta de irmandade comprometéndose a vivir baixo a Regra de San Bieito. O ano 1132, Pedro Cresconiz trocou ao mosteiro de Antealtares (Santiago) a capela de San Xusto e Pastor por outra situada en San Pedro de Castro (Roo-Noia). Así naceu o mosteiro de San Xusto de Toxosoutos. A capela, da que non existen restos, transformouse en igrexa a carón da cal se ergueu a primeira casa monacal. Por doazóns, adquisicións e trocos, chegou a ser un dos máis ricos de Galiza, chegando a contar con propiedades en Galiza, León e Portugal. O final de Toxosoutos foi no ano 1475 cando o papa Sixto IV ordena a súa anexión ao mosteiro de Sobrado dos Monxes. Logo da desamortización e exclaustración do ano 1835, as propiedades foron vendidas polo goberno, arruinándose o edificio do que non queda máis que unha pequena parte que se acondicionou para casa reitoral, tamén abandonada. O claustro románico vendeuse ao vizconde de Santo Alberte que o trasladou ao pazo de Pena de Ouro, en Noia. Os numerosos libros e documentos da súa biblioteca perdéronse ou foron roubados, conservándose o denominado Tombo de Toxosoutos, conservado no Arquivo Histórico Nacional, e a documentación relativa aos foros e propiedades que se poden consultar no arquivo histórico da Universidade de Santiago. 
 

MALPICA
Mosteiro de Santiago de Mens: Coñecido na Idade Media como de Magna Salagia. Bieitos. O documento máis antigo data do ano 1078, referido a doazóns dos condes de Traba. Pouco se sabe del nos dous séculos seguintes. Tratábase dunha comunidade pequena, formada no século XV por dous monxes e o abade. No 1531 xa dependía de San Martiño Pinario, cando o cedían á colexiata de Santa María do Campo na Coruña a cambio de Santa María de Cambre. Segundo Xerónimo del Hoyo, no século XVII aínda se mantiñan en pé o claustro e as celas dos monxes. O P. Yepes, erradamente, di que estivo vencellado a Antealtares debido a un documento papal do 1509 en que aparece xunto a Portor. De Mens dependía o priorado de Monteagudo. Na actualidade só se conserva a igrexa mosteiral con cabeceira formada por tres ábsidas, a central pentagonal cuberta con bóveda de esfera, e as laterais, semicirculares, cubertas por bóvedas de semiesfera. No interior hai unha ara romana incrustada na ábsida dereita coa inscrición eliminada. A finais do século XIX a fachada románica do templo trocouse, lamentablemente, pola que podemos ver hoxe en día, sen valor artístico nin arquitectónico. 
 

MAZARICOS
Priorado de Cives de Abaixo (Colúns): Císter. Consérvase unha casa con vestixios do priorado onde se recadaban as rendas que posuían os monxes de Sobrado.

MELIDE

Convento do Sancti Spiritus: Franciscáns, consérvase a igrexa. As primeiras referencias ao convento do Santo Espírito datan do ano 1325, nunha doazón realizada por Álvaro Díaz de Deza. No ano 1498, o conde de Monterrei mandou construír a igrexa en memoria da súa nai, Inés de Castro (cuxo sártego se atopa no interior), empregando para a construción os perpiaños do antigo castelo do Castro. Na cabeceira exterior do templo pódense apreciar restos de pinturas que ben puideron adornar o antigo claustro do convento. A igrexa actual é de planta rectangular e unha nave con presbiterio rectangular cuberto por unha bóveda estrelada. Destaca a torre do campanario.

MIÑO
Mosteiro de San Isidro de Callobre: Fundado no ano 1088 polo presbítero Sentarius en terreos doados por Romano Didaz segundo figura nun documento de dubidosa autenticidade. A vida monacal foi breve. Abandonado o cenobio, o conde Fernando de Traba construíu cos seus restos un pazo xunto á igrexa que máis adiante se convertiría en Granxa do mosteiro de Monfero. 
Convento da Relixiosas de María Inmaculada (Bañobre).
 

 

 

MONFERO
Mosteiro de Santa María de Monfero: Císter. Segundo F. J. Pérez Rodríguez (2008), este mosteiro ten unha das historias máis difíciles de desentrañar do monacato medieval galego debido á documentación falsa ou interpolada ou das lendas que rodean a súa fundación e que relacionan con San Xusto de Toxosoutos, poñendo como mostra que ten nada menos que cinco cartas de couto, caso único en Galicia e posiblemente na Península, todas de Afonso VII, catro delas coa mesma data pero que non coinciden no texto. No lugar onde hoxe se atopa o cenobio atopábase nos primeiros anos (1112 ou 1114) a ermida de San Marcos, lugar elixido polos cabaleiros e irmáns Suero e Froila Vermúdez para agocharse tras asasinar ao mordono de dona Urraca. Esta ordenou a un terceiro irmán reconstruír a derruída ermida no 1114. Vinte anos máis tarde este cabaleiro xunto co seu sobriño Pedro Osorio funda alí o mosteiro de Santa María de Monfero. Nun primeiro momento foi ocupado por monxes cluniacenses ata que pasou ao Císter no ano 1201, quedando baixo a xurisdición de Santa María de Sobrado. As múltiples doazóns de que foi obxecto ocasionaron unha serie de desputas co bispado compostelán e con algúns nobres. A decadencia encomezou no século XV pola mala xestión dunha serie de abades, mesmo se ten constancia do asasinato de varios monxes a mans dos campesiños. No 1506, ao se incorporar á congregación de Castela, tomou novo pulo o que lle permitiu aos monxes erixir a actual igrexa barroca (1641-1643). No 1803 un raio destruíu o ciborio da igrexa que, por mor da invasión francesa, non se chegou a reconstruír. No ano 1820 os monxes foron obrigados a abandonar o cenobio. Cando regresaron no 1823 atpáronno en estado de total abandono. A reconstrución viuse truncada no 1835 polo decreto de desamortización do ministro Mendizábal. Na actualidade consérvase un claustro renacentista con pegadas da primitiva edificación románica, outro claustro do século XVI cunha fonte no medio, e os restos dun terceiro que se estaba a levantar cando a invasión do exército napoleónico. Tamén se conservan restos do refectorio e da biblioteca. A igrexa, erixida ao mesmo tempo que o mosteiro, é de planta de cruz latina dunha soa nave que aínda conserva restos románicos na fachada sur. A fachada principal destaca polo seu axedrezado mediante a alternancia de bloques de granito e pizarra e as grandes columnas. No interior sobresae a bóveda octogonal e a cúpula de comezos do século XVIII. Tamén se poden ver os sepulcros de Pedro, Diego, Fernán e Nuno Pérez de Andrade, alcumado "O Mao", que participou na Primeira Guerra Irmandiña.
 

 

MUROS

Convento de San Francisco (Louro): Franciscáns. Sobre un crematorio fundado no ano 1223 levantouse unha capela románica posta baixo a advocación de Santa Mónica do Rial que deu lugar ao convento no ano 1433. Logo da exclaustración do ano 1835, os franciscáns ocupáronno de novo no 1873 procedendo á súa reconstrución. O claustro foi construído no ano 1646. O adro, cun cruceiro no medio, está cercado por un muro. Nas proximidades, no monte Oroso, erixiuse un Via Crucis no ano 1877 que ten a particularidade de estar formado por quince cruces.  
Colexiata de San Pedro de Muros: A reforma da súa clerecía foi simultánea á súa elevación a colexiata e tivo lugar no ano 1500 por Diego de Muros III, bispo de Mondoñedo e despois de Oviedo. Destinou a dez coengos que tiñan que ser necesariamente presbíteros. O superior levará o título de prior. (F. Javier Pérez Rodríguez, 2008).

 

MUXÍA
Mosteiro de San Xián de Moraime: Bieitos, séculos VI-XII. Vencellado aos condes de Traba e logo priorado dependente de San Martiño Pinario, en Santiago de Compostela. Ademais da casa reitoral e un pombal, hai restos de sártegos e tuberías. Foron os monxes de Moraime quen impulsaron a cristianización de vellos cultos pagáns que se practicaban onde se ergue o santuario de Nosa Señora da Barca, como as pedras dos Cadrís e de Abalar relacionadas con ritos litolátricos que na simboloxía cristiá representan os restos da embarcación que trouxo á Virxe a Galiza. Documéntase por primeira vez nunhas doazóns do mosteiro de San Xoán de Borneiro no ano 1095. Foi destruído polos normandos no 1105, e logo polos sarracenos no 1115. Despois chegou o esplendor relixioso e económico. Segundo a tradición, os condes de Traba esconderon no mosteiro ao futuro rei Afonso VII da súa nai Dona Urraca. O propio Afonso VII confirmaba o seu couto no 1119. No 1345 o porto de Muxía conseguía separarse do couto do mosteiro e converterse en reguengo por obra de Afonso XI. A principios do século XV, a comunidade está formada por tres monxes, o prior e o abade, moi lonxe da que tivo en tempos precedentes. No ano 1494 o abade era frei Martiño Fernández de Ferrío quen, indignado pola supresión do cenobio marchou a Roma a protestar; e alí morreu, sen evitar que o mosteiro fora ocupado por monxes de San Martiño Pinario que nomearon a frei García de Lens, antigo prior de Portor. No 1497, o Capítulo Xeral de San Benito de Valladolid decidiu segregar o patrimonio de Moraime do de Pinario para destinar as súas rendas aos gastos xerais da congregación, feito sancionado polo papa no 1499. Frei Martín Sarmiento estivo nel no ano 1745, dicindo que entre os seus papeis se conservaban máis de cincoenta pergameos en latín, galego e castelán. Consérvase a igrexa de planta basilical con tres naves e tres ábsidas. Ten un adro cuberto con escalinata que descende cara á porta principal, flanqueada por tres pares de estatuas-columnas sobre as que descansan tres arquivoltas decoradas coas almas da Apocalípse e uns anciáns músicos. A porta lateral sur, descuberta no ano 1975, presenta capiteis e unha escea da Derradeira Cea no tímpano exterior e un Agnus Dei no reverso. No interior pódense ver restos de pinturas murais que cubrían todo o lateral que representan os sete pecados capitais e a morte. Na actualidade, a súa situación non se corresponde co valor histórico e artístico que posúe. As distintas intervencións levadas a cabo non resultaron suficientes para poñer a salvo o patrimonio que atesoura. Moitos dos seus elementos aparecen tirados pola contorna, constatándose o roubo de varias pezas. A reitoral, contruída no século XVIII, en parte sobre o primitivo cenobio, estivo moito tempo abandonada ata que unha empresa logrou a súa cesión por parte do arcebispado e restaurouna para uso hosteleiro, proxecto que se truncou co crise.
Mosteiro de Santa María de Ozón: Bieitos. Aínda que os primeiros documentos datan do ano 1302, parece ser que a súa fundación débese aos monxes de Santa María de Tosto, na parroquia de Xaviña (Camariñas), que logo se trasladaron a Ozón. No 1301 aparece como priorado de Antealtares. O Tombo de Toxosoutos recolle unha doazón do ano 1334. O derradeiro prior foi Diego de Viveiro no ano 1480, quen no 1487 é nomeado como abade de San Paio. As propiedades de Ozón pasan a San Martiño Pinario no 1498. Os únicos vestixios que se conservan son un arco oxival que se atopa entre o muro que pecha a casa reitoral e a igrexa, un arco tapiado que comunicaba o templo co cenobio e un lagar.
 

 

NARÓN

Mosteiro de San Martiño de Xubia (O Couto-Xubia): O mosteiro foi fundado como abadía dúplice no ano 1137 polos condes de Traba. No 1113 Pedro Froilaz de Traba e os seus irmáns Munio e Visclavara entréganllo á orde de Cluny o que co tempo obrigou ao cenobio a desfacerse de moitas posesións, conflito que rematou coa súa separación e posterior unión a San Salvador de Lourenzá. No 1259 o seu prior foi deposto polos visitadores de Cluny por ter fama de mulleriego e ter entre os seus monxes un homicida; anos despois foi acusado de que dilapidaba os bens da igrexa, vendía os obxectos sagrados e practicaba a simonía. No 1288 Xubía está en poder dun cabaleiro calificado de bandoleiro. No 1291 vivían no priorado sete monxes "de terrible impresión" segundo o Capítulo Xeral quen ordena ao camerario detención do monxe Domingo André por entregarse a desmedidos excesos coas mulleres. Nos séculos XIV e XV o panorama non mudara moito, cando os visitaron tanto os representantes do cluniacenses como os observantes de Valladolid, falan de prácticas simoníacas, mulleres que viven cos monxes no mesmo mosteiro, blasfemos, edificios descoidados, desidia na xestións dos bens, etc. Do antigo mosteiro só se conserva a igrexa románica do século XII e restos do claustro. A igrexa é de planta basilical dividida en tres naves rematadas en ábsidas semicirculares. A torre do campanario foi levantado durante unha reforma do século XVIII. No exterior hai un sártego de granito datado no século XI. Na casa reitoral, con tres corpos e un patio central con pozo e fonte, hospedouse Frei Martiño Sarmiento no ano 1735 cando se dirixía a Santo André de Teixido. 
Mosteiro de San Salvador de Pedroso: Coengos Regulares de San Agostiño. Fundado por María Froilaz, irmá de Pedro Froilaz, no ano 1111, substituíu a un mosteiro anterior; á súa morte foi doado a Diego Xelmírez. Foi edificado nun lugar coñecido como Vineola (viña pequena). No século XIV os monxes enfróntanse cos representantes do rei en Galicia, aquí encomeza a súa decadencia, pechándose definitivamente no 1492. No 1365 dise que estaba danificado et prove, situación ao que contribuirían os Andrade, cuxo conde, Pedro Enríquez foi denunciado polos coengos no 1380 ante o tribunal de Medina do Campo. No 1492 visita o cenobio Alonso Carrillo de Albornoz, bispo de Catania e responsable da reforma dos mosteiros en Galicia, comprobando que estaba habitado polo prior e dous coengos, atopándose cun edificio ruinoso e sen ornamentos sacros nin libros litúrxicos o que levou ao bispo a escribir que "allí no existe la menor observancia de las reglas". Carrillo de Albornoz suprimiu o mosteiros, anexionándoo a San Martiño de Mondoñedo pero permitindo ao prior e coengos vivir na casa ata a súa morte. O derradeiro prior de Pedroso faleceu no 1497. No ano 1544 foi vendido aos señores de San Sadurniño, e a finais do século XVIII xa non quedaban restos. 
Convento de Baltar (Baltar-O Val): Misioneiros Claretianos. Construído como pazo no século XVI, pertenceu aos marqueses de Lago-San Sadurniño. No ano 1910 foi doado aos Misioneiros Claretianos pola derradeira dona. Iniciou a súa actividade no ano 1914. Na actualidade só conserva dous brasóns da época.
 

NEGREIRA
Mosteiro de San Cristovo de Arzón: Bieitos, dependente do mosteiro de Toxosoutos. No 1137 Vermudo Pérez de Traba chegaba a un acordo co abade de Toxosoutos para restaurar a vida monacal en Arzón, resumíndose no documento a historia deste cenobio. Fora fundado polo seu bisavó, o conde don Paio, pero despois "quedou ermo e as herdades que o rodeaban foron despoboadas no tempo das guerras" cos vikingos. O fillo do conde Froila Páez restaurou o mosteiro e a vida nel. Nun preito entre os mosteiros da Nogueirosa (Pontedeume) e os de San Xusto de Toxosoutos (Lousame), o de San Cristovo de Arzón pasou a depender de Toxosoutos. A súa etapa como priorado foi breve, no 1172 documéntase o seu último prior, e en 1226 Afonso IX confirma o couto de Arzón a Toxosoutos. 
Mosteiro de Santa María de Portor: Bieitos. No ano 1162 ten un prior á fronte polo que xa debía pertencer a San Martiño Pinario de Santiago de Compostela; neste mesmo ano aparece citado como mosteiro de Santa María de Portus Hodoris. O derradeiro prior foi frei García de Lens. A igrexa é de orixe románica, conserva algúns elementos (uns arcos cegos, canzorros e capiteis con figuras humanas). A fachada actual e a torre datan do século XVIII.

NOIA
Convento de San Francisco: Franciscáns, ano 1522. O primitivo convento foi construído polos franciscáns cando se trasladaron á vila provenientes do lugar de Sueiro, na parroquia de Argalo. Consérvase o claustro que acolleu o cárcere e na actualidade as dependencias municipais. A igrexa, renacentista do século XVI, ten unha nave de planta de cruz latina e unha torre das campás de tres corpos.
Mosteiro de San Martiño de Corenza: Bieitos. Altomedieval, foi abandonado no século XVII. Citado no Tombo de Toxosoutos no 1200 como Corentia, como couto e freguesía baixo o padroado de San Martiño. No 1345 aparece un prior á súa fronte, cando xa dependía de San Paio de Antealtares. A súa desaparición produciríase a finais do século XV. O antigo núcleo de poboación de Corenza repartiuse entre os lugares de Nimo, Vilardante e Vilafabeiro, na actualidade pertencentes á parroquia de Roo. Polo de agora pouco se sabe sobre a súa ubicación, á beira do Tambre. Manuel Ces Canle, nun seu artigo titulado O Couto de San Martiño de Corenza no tempo, freguesía de Santa María de Roo e San Xusto, concello de Noia, aparecido no ano 2005 en Alameda, a revista da Sociedade do Liceo de Noia, di ter localizadas as ruínas deste cenobio.
 

ORTIGUEIRA

Convento de San Domingos: Dominicanos. Na actualidade acolle, ademais da igrexa, o concello e o Teatro da Beneficencia. O convento barroco foi construído na primeira metade do século XVI polos dominicos que se instalaran na vila no 1302, ano no que comeza a levantarse a desaparecida igrexa. O templo actual data do século XVIII, ten planta de cruz latina cunha nave á que se pode acceder a través da porta da fachada ou por un dos claustros.

 

OUTES
Mosteiro de San Ourente de Entíns: Na parroquia queda un núcleo denominado Mosteiro, que fai alusión a un antigo cenobio medieval baixo as grafías de Gentines nos anos 830 e 1110, Gentinis no 1138, e Intinis no 1177. 
Mosteiro de Sabardes (O Freixo de Sabardes): Bieitos. O cenobio, fundado no século XII, tivo a súa orixe nun primitivo oratorio que o conde Pedro Froilaz mandou reconstruír e que puxo baixo a autoridade do abade Austrario; consagrado polo arcebispo Xelmírez pasou a depender, anos despois, de San Martiño Pinario, en Santiago. No ano 1182 fora cedido polos seus padroeiros Fernando Arias e a súa muller Tareixa Vermúdez á orde de Santiago o que foi obxecto dun preito entre os cabaleiros santiaguistas e os descendentes do matrimonio. A mediados do século XVI estaba rexido por un prior, desaparecendo arredor do 1400. Do conxunto monacal só se conserva a igrexa, construída no s. XVII e reformada no XVIII, e parte da edificación que acubillaba aos monxes, hoxe convertida en casa reitoral. O templo ten planta rectangular con muros de mapostería e cachotaría, cunha porta de acceso enmarcada por un arco de medio punto. A torre das campás, de tres corpos, está decorada con piastras, molduras e pináculos. O escudo da doela central mostra a súa pertenza a San Martiño Pinario.
Mosteiro de Sta. María a Real ou de Santa Tasia (Entins): Monxas bieitas. A eccesia Sancta Talasie documéntase a mediados do século IX. O mosteiro feminino de Santa Tasia aparece documentado en Toxosoutos no ano 1153. A principios do século XII, o conde Vermudo dooullo ao arcebispo Xelmírez quen o agregou á freguesía de San Ourente de Entíns. Pouco se sabe deste cenobio, a non ser que no 1134 aínda estaba habitado segundo figura no testamento de Leonor Gonzáles de Saz. Debeu quedar baleiro a mediados do século XIV, sendo suprimido polo arcebispo de Santiago arredor do 1400 xa que no 1423 fálase do arcediago de Santa Tasia, membro do cabido compostelán. López Ferreiro di que os bens do extinguido cenobio foron cedidos á xudicatura de Villestro. Cóntase que San Campio, un militar romano do século III martirizado por se converter ao cristianismo e cuxo corpo fora depositado no cemiterio romano de San Calixto, foi trasladado a Santa Tasia no ano 1774 por mandato do arcediago de Trastámara. A igrexa actual data do século XVIII.

OZA DOS RÍOS
Mosteiro de San Salvador de Cís: Bieitos. Mosteiro dúplice (habitado por monxes e monxas) fundado polos condes Aloito e Paterna a finais do século IX e que máis tarde se puxo baixo a Regra de Bieito de Nursia habitado por monxes. No século XII figura como propiedade de Pedro Froilaz, conde de Traba, pertenza que supuxo un conflito co abade Pedro de Cís, contando este último co apoio de Xelmírez que querían que o mosteiro se constituíse en masculino, en contra das pretenxións do conde que quería instalar monxas. O papa puxo o caso en mans do arcebispo compostelán que lle deu a razón a Pedro de Cís. Afonso XI, fundador de Betanzos, outorgou a Cís parte das rendas reais que se cobraban na vila tal como o demostran os preitos que a finais do século XIII mantivo o cenobio co cisterciense de Sobrado, como a avinza suscrita co Concello de Betanzos no ano 1283. Entre os séculos XII e XV Cís será reitor dos pequenos priorados de Santa Baia da Espenuca e San Cremenzo de Vilamateo, ligados a este, quizais, dende a Alta Idade Media. A desamortización do ministro Mendizábal de 1835 supuxo a perda das súas propiedades e a desaparición das instalacións monacais. Actualmente só se conserva a igrexa gótica do século XIV, posta baixo a advocación de San Nicolás, levantada sobre outra mozárabe da que aínda podemos admirar un capitel de mármore e un modillón. Trátase dun edificio de planta basilical de tres naves de estilo oxival cunha cabeceira formada por tres ábsidas, unha central heptagonal e dúas laterais pentagonais. No interior os arcos das naves son apuntados que sustentan bóvedas nervadas que na cabeceira presentan forma de abano. Na fachada norte represéntase unha escea da adoración dos Reis Magos e na do oeste ábrese un rosetón. O antigo cenobio está ocupado na actualidade por unha casa de turismo rural.

PADRÓN
Convento de San Antonio (Herbón): Franciscáns. Fundado no ano 1396 por frei Gonzalo Mariño e frei Pedro de Nemancos. A reforma máis importante produciuse no 1767 afectando a toda a estrutura agás o comedor, o claustro e os apousentos. Dende o ano 1701 ao 1835 funcionou como colexio seminario de misioneiros que exercían o seu labor en latinoamérica. Foi saqueado no 1809 polo exército napoleónico, e dende o 1814 ata o 1823 funcionou como cárcere. Despois da desamortización pasou ao concello ata o ano 1884 en que o bispado de Santiago llo devolve aos franciscáns establecendo nel un seminario menor. Dise que foron os seguidores da Regra de San Francisco de Asís os que trouxeron a Herbón os famosos pementos. A igrexa, de estilo neoclásico, conserva restos da antiga románica que conta cunha inscrición do seu patrocinador, o arcebispo Xelmírez, e un púlpito gótico coa imaxe de Santiago peregrino do século XV.
Convento do Carme: Século XVIII. Primeiro dos carmelitas descalzos e logo dos dominicanos. Erixido no ano 1739 sobre a rocha ao pé do monte San Gregorio, na parte máis alta de Padrón, en terreos cedidos pola marquesa de Parga. A dirección das obras correron a cargo de frei Pedro de la Madre de Dios. Logo da desamortización de Mendizábal foi mercado polo comerciante Manuel García Pan que llelo cedeu aos predicadores de San Domingos. 
Colexiata de Santa María de Iria: Foi a primeira colexiata de Galicia, documentada a finais do 1392. A aparición do sepulcro do Apóstolo Santiago supuxo para a diócese o desprazamento dos bispos cara Compostela, quedando Iria relegada a un segundo plano. No 1095 a sé episcopal é transferida polo papa para Santiago. A pesares diso, Iria continuou mantendo un cabido catedralicio. O primeiro arcebispo de Compostela dáballe a Iria dúas sés: a antiga catedral e a igrexa de Santiago de Padrón, se ben os coengos continuaron a residr en Iria. Iria mesmo foi desvinculada do fenómeno xacobeo, o Códice Calixtino mesmo a combate e terxiversa a súa historia, mesmo afirmando que Carlomagno establecera bispos e presbíteros nas cidades, pero en Iria non porque non a tivo por cidade, mandando que fose vila suxeira á sé compostelá.  A pesares disto, Iria conservou un grupo de coengos que acadarán para a súa igrexa o título de colexiata.
 

 

A POBRA DO CARAMIÑAL
Convento de San Xoán da Misarela (Lesón): Franciscáns. Fundado no ano 1392 por frei Gonzalo Mariño na confluenza dos ríos San Xoán e Barbanza para formar o río Pedras, xunto a antiga ponte romana. Cando frei Martiño Sarmiento o visitou no ano 1745, os monxes xa se trasladaran a Santa María de Xobre no século XV; do antigo cenobio aínda permanecían en pé unha ruinosa igrexa e algunhas dependencias. O bieito fala dun dos sitios máis lóbregos, solitarios, escarpados e estreitos que se poida imaxinar para ermitáns; logo deuse aos franciscáns, pero non podendo subsistir alí, foron fundar á Pobra do Deán. Preto do lugar hai unha pedra que chaman da Barca que, segundo a lenda, trouxo a San Xoán a Galiza. No mes de setembro de 2017 un grupo de arqueólogos, dirixidos por Ezequiel Lago Mallo, estivo a traballar no conxunto relixioso. Algunhas das pezas que atoparon indican que existiu unha actividade previa, concretamente no século X (ata o momento o uso documentado comprendía dende o 1392 ao 1474). O abano cronolóxico dos materiais recuperados chegan ata o século XVIII. O que non se puido demostrar, polo de agora, é a vinculación cos primeiros cristiáns ascetas chegados de Exipto.
Convento de San Antonio (O Xobre): Os monxes que habitaban na Misarela trasladáronse ao Xobre no ano 1472, fundando un convento xunto a praia de San Antonio (que tomou o nome do cenobio) arrodeado por altos muros e con ramplas que permitían o acceso ao mar. Cóntase que os freires colocaron no lugar unha imaxe de granito do santo patrón, á que aínda hoxe en día se pode acceder cando vai marea baixa, moi venerada polas mozas solteiras que lle poñían candeas para lle pedir marido. Conta a lenda que ante tal devoción, máis pagana ca cristiá, os monxes quixeron trasladala a un lugar inaccesible, mais, cada vez que tentaban colocala no novo emprazamento, derrubábase o muro.
 
 
 

PONTECESO
Mosteiro de Almerezo: Fundado por San Rosendo no ano 867, non se conservan restos visibles. Sobre el asenta a igrexa de San Vicenzo da Graña. Figura nun preito do ano 1236 entre frei Pedro, mestre do mosteiro, que actúa en nome do mosterio de Sobrado, e Martín de Boén por unha herdade en Souto. O templo, do século XVII, é de planta rectangular organizada en dous módulos formados por capela e sancristía, ten ábsida cadrada e o portón da entrada está realizado en cadeirado.  
Mosteiro de Cospindo: Orixe altomedieval. Non quedan restos. A Historia Compostelana indica que en tempos de Diego Xelmírez a catedral de Santiago recibiu de reis e nobres diversas partes ou a totalidade de varios cenobios, entre outros este de Cospindo. 
Mosteiro de San Tomé de Nemeño (O Porto do Souto-Nemeño): Agostiños. A igrexa asenta sobre un antigo mosteiro logo incorporado ao priorado do Sar. Nun documento do ano 1105, Pedro Froilaz de Traba e a súa muller Guntrode dotan ao cenobio. Nomeado nas confirmacións pontifícias da diócese de Santiago do século XII. No 1385 está rexido por un prior. No 1443 foi anexionado a Santa María do Sar por mandato do arcebispo Lope de Mendoza. Malia o anterior, na finais do século XV aparece como casa independente, pasando a Santa María da Coruña ao redor do 1500 grazas ao arcediago de Nendos Fernando Vermúdez de Castro. A igrexa, do século XII, ten planta de cruz latina dunha soa nave con presbiterio e dúas capelas laterais. Na actualidade, os muros están branquexados, agás parte do cadeirado que enmarcan as portas e as ventás. Destaca unha espadana de dous vans rematada por un frontón triangular con pináculos. Foi parroquia propia, logo anexada a San Martiño de Cores. A sancristía sitúase detrás do altar maior cuxo acceso se realiza por dúas portas situadas na cabeceira leste.


PONTEDEUME
Mosteiro de Santa María da Nogueirosa: Bieitos. Non quedan restos, a tradición é a única fonte que permite emprazalo de forma aproximada. No ano 1145, Vermudo Pérez de Traba e a súa muller, a infanta portuguesa Urraca Enriques, confiaron ao abade do mosteiro de Toxosoutos, en Lousame, a construción do cenobio da Nogueirosa. As obras comezaron no ano 115o, en terras doadas por dona Urraca, esposa de Vermudo. O primeiro abade foi un tal don Rodrígo. No ano 1151 dona Urraca chegaba a un acordo coa comunidade segundo o cal os monxes se comprometían, no caso de que decidira tomar os hábitos, a admitila a ela e a catro mulleres maís, estipulándose que as donas poderían elixir ao seu gusto ser bieitas ou cistercienses, dándoselles para vivir unha das igrexas do couto do mosteiro e o mantemento que se precisase. No 1161, a infante ingresa na Nogueirosa pero, obviando o pacto citado anteriormente, quixo quedarse na casa central e non nunha das igrexas, polo que os bieitos foron obrigados a regresar para a súa casa nai de Toxosoutos, pero denunciando á infante ante a diócese de Santiago, preito que rematará cun acordo entre as partes no que a dona e don Vermudo facían unha importante doazón a San Xusto de Toxosoutos a cambio de quedar co mosteiro da Nogueirosa. Cambia entón a vida monástica masculina pola feminina e pasaba da dependenza de Toxosoutos á de Sobrado. A comunidade non durou moito máis alá da vida de dona Urraca, sendo desmantelado o cenobio polos herdeiros. Durante o resto da Idade Media pasará a ser unha granxa dos cistercienses de Sobrado. 
Mosteiro de San Miguel de Breamo: Século XII. Segundo a inscrición que figura na fachada, a igrexa foi construída no ano 1187. Pertenceu a un convento agostiño abandonado a principios do século XVII. A primeira noticia documental do cenobio data do ano 1169, estando á súa fronte Xoán Ovéquiz co título de prior. Outro documento do ano 1234 fala dun preito entre Breamo e o mosteiro de Sobrado. No 1235 o seu prior foi cesado (descoñécense os motivos) e a comunidade elixiu para substituílo a un coengo de Caaveiro. Consta que o mosteiro tivo propiedades na vila de Pontedeume que naceu no 1270. No 1371 pasa a formar parte da casa de Andrade, como doazón de Henrique II a Fernán Pérez de Andrade o Bo. No 1609 desaparece o mosteiro agostiño, a igrexa queda como priorado real en relación coas casas de Andrade e Lemos. Durante os dous séculos seguintes pasou a ser priorado, desaparecendo no ano 1798 trala morte  do derradeiro prior Antonio Sanjurjo Montenegro, e logo ermida a cargo da parroquia de Vilar. A igrexa ten planta de cruz latina con dúas naves, unha principal e outra transversal cubertas con bóvedas de canón e crucería. Posúe unha das bóvedas de crucería cuadripartitas máis antigas do románico galego. Os arcos de medio punto no que se apoia teñen unha decoración de figuras de animais, humanas e vexetais variada e moi interesante, tanto nos capiteis das columnas como nas bases. A cabeceira está formada por tres ábsidas semicirculares. Sobre o altar da ábsida pódese ver unha representación de San Miguel como xuíz, cunha cruz e a balanza nas mans. Do interior sobresae a decoración dos capiteis con figuracións humanas e animais. No exterior conserva tres portas románicas. Sobre a entrada principal, enmarcada por dous contrafortes, destaca un rosetón cunha venerada lenda (hai quen di que de autoría relativamente recente) vencellada á orde do Temple. No 1661 reedificouse do frontispicio. Nunha casa de Ventosa, na parroquia de Centroña, actuando como lintel da porta, hai gravados tres símbolos que, segundo a tradición, proceden de Breamo e pertencen ao Temple. Na casa que hai ao seu carón había outra pedra con motivos semellantes que desapareceu ou foi tapada cando a restauración. 
Convento de San Agostiño: Agostiños, fundado co nome de Santa María de Graza por Fernando Pérez de Andrade no ano 1538. O convento levántase no casco histórico da vila, é de planta prismática e carece de claustro. Na fachada principal amosa as súas características renacentistas; a porta principal, con moldura decorada con orelleiras, é propia do barroco. Na parte posterior ten unha escaleira que dá paso a un corredor sustentado na planta baixa por arcos de medio punto aberto ao xardín. No 1842 foi mercado polo concello quen o converteu en escola, cuartel e cárcere. Logo de pasar a mans particulares e utilizado como vivenda durante un tempo, volveu ao concello a finais do pasado século onde se instalou a Casa da Cultura. Na praza do convento estivo o primeiro cemiterio de Pontedeume.
 
  

 

SAN SADURNIÑO
Convento do Rosario: Situado nun pequeno altorelo, na marxe dereita do río Xubia. Fr. Aureliano Pardo Villar (1950) escribiu que era o convento de menos importancia que posuía a orde de San Domingos en Galicia, e o único erixido fóra de cidades ou de vilas principais. Tanto a igrexa coma o mosteiro erguéronse pola iniciativa de Fernán Pérez de Andrade no ano 1508 sobre un templo posto baixo a advocación de Santa Olaia e sobre un hospital, o de San Xoán de Xerusalén, propiedade dos cabaleiros da orde do Temple que chegarían a estas terras polo ano 1248. Arruinados os antigos edificios, reedificou a igrexa Fernando de Andrade no ano 1508, erixindo a colexiata, con cinco capeláns. O seu fillo, Xoán Freire de Andrade, transformou a igrexa colexial en conventual, substituíndo os capeláns por unha comuniade de Terciarios da Penitencia de San Francisco, composta por oito monxes, anos antes do 1548, mais coa reforma levada a cabo en dita orde polos anos 1564 a 1568, retiráronse dalí os relixiosos, volvendo outra vez os capeláns. Pedro de Andrade tratou de substituír aos capeláns por freires da orde de San Domingos, outorgando ao efecto unha escritura de fundación co Vigario Provincial do Reino de Galicia, Fr. Alonso de Santo Domingo e o prior do convento de San Domingos de Santiago, Fr. Pedro de Leguízamo. Foi aprobada dita escritura de contrato e a nova fundación polo Capítulo provincial celebrado no convento de San Pedro Mártir de Toledo o 13 de abril de 1573, seguindo a esta aprobación a da Diócese de Mondoñedo en xaneiro de 1576, e a do nuncio papal en xaneiro de 1577. Destaca o claustro de reducidas dimensións, con sete arcos de medio punto en cada lado e un xardín central. No exterior consérvase unha fonte, un hórreo e un cruceiro. Acaroado ao convento está a igrexa de Nosa Señora do Rosario. A parte máis antiga do tempolo data do século XVI e correspóndese coa zona da cabeceira, cuberta con bóveda nervada á que se accede a través dun arco oxival. Dentro da igrexa hai tres sártegos situados a ambos os lados do muro; as tumbas do lado esquerdo pertencen a Inés de Castro e Lanzós e ao seu esposo Fernán Pérez de Andrade, a tumba do lado dereito corresponde ao seu fillo Xoán Freire de Andrade. Tamén no interior salienta a escaleira de acceso ao piso superior para cuxa construción se empregou a chamada "Pedra de Moeche", caracterizada pola súa peculiar cor verdosa. O convento foi restaurado no ano 2008. O convento, por un acordo de cesión coa Diócese, acolle dependencias do Concello, da garda civil e do xulgado. 
 

SANTIAGO
Convento de San Domingos de Bonaval: Dominicanos. A fundación do convento atribúese a San Domingos de Guzmán que peregrinou a Santiago no ano 1219. No edificio monacal salienta a tripla escaleira trihelicoidal (de caracol), obra de Domingo de Andrade que tamén participou na fachada do convento e da igrexa. O claustro ten nove tramos en cada lado, con arcos de medio punto; sobre as piastras reprodúcese a decoración do barroco compostelán. Foi reedificado entre os séculos XVII e XVIII. Na actualidade acolle o Museo do Pobo Galego. A igrexa, da primeira metade do século XIII, ten planta de cruz latina, con tres naves, cruceiro e ábsidas poligonais. No arco do pórtico consérvanse tres imaxes románicas; tamén posúen elementos románicos as naves maiores coas súas capelas. Na ábsida central atópanse os sepulcros dos Altamira, e á esquerda da nave principal o Panteón de Galegos Ilustres. As modificacións practicadas na primitiva igrexa gótica fai que se poidan distinguir elementos góticos, barrocos e renacentistas. O seu corpo central, dos séculos XIII e XIV, é o único exemplo que se conserva en Santiago do gótico mendicante.
Mosteiro de San Lourenzo de Trasouto: Fundouse sobre unha ermida construída no ano 1216 por don Martiño, bispo de Zamora pero de orixe compostelá, para acoller nela unha reliquia do San Lourenzo que adquirira nunha das súas viaxes (por outra banda, Ambrosio de Morales conta que en tempos dos Reis Católicos un freire, de nome Frei Carlín, trouxera a cabeza do santo e que logo pasaría ao convento de Santa Clara). Obrigado a renunciar ao bispado de Zamora, don Martiño volveu para Trasouto no 1223, fundando unha pequena congregación á que lle deu unhas normas. A fundación sería vixiada por un familiar do fundador, e de non habelo polo cabido compostelán. Durante un longo período estivo sen comunidade, recuperando a vida relixosa a finais do século XIV grazas ao arcebispo Xoán García Manrique quen entregaba o templo aos frades de prove vida. Os condes de Altamira cedéronllo aos franciscáns no século XV quen no 1473 celebraron un capítulo xeral da orde. No 1718 está documentado o aloxamento dun peregrino chamado Giacomo Antonio Noia. Conta Bernardo Barreiro que se cría que no lugar aparecía a Santa Compaña, coas Ánimas vestidas de branco, mentres ían en procesión cantaban o oficio de defuntos e acendendo e apagando os cirios que alumaban o cadaleito que transportaban. No XVIII constrúese o claustro, a sancristía e o cruceiro, transformándose nunha igrexa de planta de cruz latina con nave en catro tramos e bóveda de canón. O claustro ten dúas alturas con arcadas de medio punto, un xardín de sebes de buxo con símbolos cristiáns e un manancial coroado por unha escultura da Virxe. Cando foi abandonado na década de 1850 o claustro converteuse nun cuartel de Carabineros. Da antiga igrexa consérvanse tres tramos da nave e a entrada con arcos abucinados. 
Mosteiro de San Martiño Pinario ou de Fóra: Bieitos. Descoñécese a súa orixe pero crese que está vencellada á aparición dos restos do Apóstolo Santiago, que nacería como consecuencia da reforma do clero xacobeo que fixo o bispo Sisnando I de Iria entre o 889 e o 920. Correspondía á igrexa da Corticela, orixe do cenobio, albergar aos diáconos. Escribe Francisco Javier Pérez Rodríguez (2008) que a destrución de Compostela por Almanzor no 997 cambiará profundamente os destinos do mosteiro, esquecendo o seu antigo papel no templo xacobeo para centrarse no edificio extramuros, onde a igrexa que se reconstruíu foi dedicada a San Martiño de Tours. Coa construción da muralla de Compostela polo bispo Cresconio (1037-1066) o mosteiro quedaba entre a nova e a vella, quedando co espazo mediante entre ambos os dous muros que constitúe o seu solar ata a actualidade. O século XI trouxo tamén para os monxes de San Martiño a regra de San Bieito que debeu adoptarse arredor do 1077. Encaixado entre a segunda muralla de Santiago, a catedral e o pazo episcopal, a influencia de San Martiño na vida urbana de Compostela basearíase nas súas propiedades espalladas pola vila, expandindo o seu dominio a partir de mediados do século XII e no XIII. A grandeza de San Martiño chegou a finais da Idade Media para perdurar durante toda a Moderna. Sábese que no mesmo lugar existiu un edificio románico, posiblemente unha capela, cuxas pedras foron reaproveitadas para a cimentación do edificio actual. A igrexa é de planta de cruz latina, con tres naves no brazo principal e unha no transversal percorridas por unha balconada. Varias capelas, comunicadas entre si, ábrense a cada lado do brazo lonxitudinal. Emprégase a bóveda de canón para enmascarar os nervios a xeito de falsos casetóns. No interior chaman a atención o fastoso retábulo barroco, deseñado por Fernando de Casas e executado por Romai, e o coro baixo, do século XVIII, con representacións da Virxe. A fachada da igrexa, á que se accede a través dunhas escaleiras barrocas, estrutúranse en tres corpos verticais e dúas torres laterais de planta cadrada. A porta principal está enmarcada por catro grandes columnas dóricas coroada por unha fornela coa imaxe de San Bieito. Sobre a cornixa hai catro pináculos, o escudo real e unha coroa calada, rematando o conxunto co San Martiño partindo a capa cun pobre. Un dos que propuxo a existencia de reis independentes en Galicia foi López Ferreiro, baseándose nun documento de San Martiño Pinario, de 788, que confirman Ramirus rex e Silon rex e noutros do século X, que se refiren a un rei silo, que non pode ser o de Asturias. 
Mosteiro de San Paio de Antealtares: Bieitos. Mosteiro fundado no ano 830 polo rei Afonso II. Destruído por Almanzor no 997, foi restaurado por Pedro Mezonzo. No ano 1077, o abade Faxildo e o bispo Diego Peláez asinan un documento que que o mosteiro quedaba con dereitos da nova basílica (altares da cabeceira) e coa terceira parte das esmolas que recibía o altar de Santiago. De San Paio dependían os pequenos cenobios e priorados de San Martiño de Corenza, San Martiño de Ozón, Santa María de Portor, San Xoán de Sabardes e Santa Mariña de Tosto. A construción do mosteiro actual pertence case na súa totalidade aos séculos XVII e XVIII onde chama a atención o impresionante muro que dá á Praza da Quintana. Na fachada oposta á praza está a portería, e no ángulo a Porta dos Carros ou da Borriquiña, que toma o nome pola representación da Fuxida a Exipto coa Virxe sobre unha burriña. Nas orixes habitáronno unha ducia de moxes bieitos encargados de coidar e dar culto ao Apóstolo Santiago. No ano 1495, Gómez de Marzoa crea nel un colexio para estudantes pobres que sería o xérmolo da Universidade renacentista de Galiza. Tras a súa marcha no ano 1499, ocupáronno monxas bieitas; non tardou en converterse no mosteiro feminino máis importante de Galiza. Puxéronno baixo a advocación de San Paio (en época Alto Medieval estaba baixo o padroado de San Pedro), santo galego do século X que sendo neno foi decapitado en Córdoba polos musulmáns; a súa imaxe preside a fachada da igrexa. No seu centro, unha lápida lembra o Batallón Literario organizado polos universitarios para se enfrontar ás tropas napoleónicas. A igrexa, de principios do século XVIII, é de cadeirado en granito, con planta de cruz grega prolongada aos pés para acoller o coro. No interior conta con cinco magníficos retábulos barrocos ateigados de relevos, pinturas e esculturas, así como a porta do relicario. Ten dous coros, alto e baixo, e un órgano do século XVIII. Na actualidade habítanno monxas bieitas de clausura. 
Mosteiro de San Paio de Circitello (Sabugueira): Orixe altomedieval do que non quedan restos. Propiedade de varios persoeiros localis dos que dependían vilas no val da Sionlla, como Villamaiorem (Vilamaior), Mourentán, Castrum Facto (Castrofeito), Salamiri, Cesar, Augeriz, Quintas, Vilar Rubi e Salimes, algunhas desaparecidas na actualidade. A partires do século XI o pequeno cenobio sofre un proceso de acaparamento pola diócese de Compostela a través de incautacións reais e doazóns que culmina no ano 1120 co reparto entre o bispo Xelmírez e unha familia de cabaleiros do lugar. Na actualidade existe no lugar unha aldea, atravesada polo Camiño de Santiago, cunha capela do século XIX que foi edificada, segundo a tradición popular, sobre a primitiva igrexa. 
Convento das Mercedarias: Ano 1674. Convento de clausura das Mercedarias Descalzas. O convento, de cantería de granito, levántase sobre unha plataforma con fronte en cadeirado. É de planta rectangular coa igrexa integrada no conxunto. A fachada é sobria onde resalta o enmarcado das ventás con orelleiras nos catro ángulos e canzorros e ménsulas con metopas na cornixa. A horizontalidade interrómpese pola verticalidade da igrexa, dunha soa nave con bóveda de canón, de tres corpos flanqueada por dúas piastras corintias e polo campanario do século XVIII.
Convento de Santa Clara: Franciscáns, ano 1269. É o primeiro convento que tiveron as clarisas en Galiza. Fundado por Dona Violante, muller de Afonso X o Sabio. Ampliado no século XVII, o convento actual é barroco. A fachada principal é do século XVIII, unha fachada-cortina que agocha a clausura e un pequeno xardín interior. Na igrexa, os únicos restos da primitiva construción son un púlpito de granito e os escudos dos fundadores. O retábulo maior é barroco destacando a imaxe da Inmaculada. Os retábulos do cruceiro están adicados á Virxe e a San Antón de Padua. Ten varios altares churriguerescos adicados aos santos franciscáns. Un enreixado oculta os dous coros, alto e baixo.
Convento de Santa María de Belvís: Do século XIV, foi reedificado en época barroca polo arcebispo mexicano Monroy, dos dominicanos. A igrexa é obra de Fernando de Casas y Novoa, autor da fronte da catedral de Santiago que dá ao Obradoiro. 
Mosteiro da Corticela: A igrexa de Santa María formaba parte do pequeno mosteiro da Corticela, fundación do bispo Sisnando I a finais do século IX, sen que poida desbotarse unha orixe máis antiga (quizais un primitivo oratorio) ou relacionada co "descubrimento" da tumba do Apóstolo Santiago no primeiro terzo do século IX. Accédese dende o brazo norte da catedral, cruzando un pasadizo construído no ano 1711. Leva os títulos da Antiga, que a distingue por ser a máis vella advocación mariana en Compostela (ao principio baixo o padroado de Santo Estevo), e da Corticela, derivado do latín curtis, pola súa proximidade e relación coa primeira cerca compostelá. Pola estreitez do lugar, a comunidade monacal pasa ao outro lado da cerca e crea, no 912, o mosteiro bieito de San Martiño Pinario. Os monxes manteñen o culto e a atención ao peregrino ata que no 1527 pasa ao Cabido da catedral que asume o control do Sepulcro do Apóstolo, sendo dende entón parroquia de peregrinos, estranxeiros e vascos. O primitivo templo prerrománico foi consagrado no ano 899, foi reconstruído a comezos do século XIII, respectando moitas das súas estruturas e formas, e aínda as modificacións dos séculos XI e XII. Cómpre facer mención á portada, na máis pura tradición do Mestre Mateo, coa Adoración dos Reis Magos (dáse a curiosidade de que só aparecen dous reis). No interior, de planta basilical con tres naves, salienta o conxunto de Xesús no Horto das Oliveiras realizado en granito policromado do século XV ao que os estudantes acostuman depositar papeis escritos cos seus desexos. Consérvase un sartego con estola do século VI que procede da necrópole cristiá do subsolo da catedral dos séculos IV ao X. 
Mosteiro de Santa María de Conxo: Monxas bieitas. A fundación é coñecida grazas á Historia Compostelana onde se di que foi erixido por don Diego porque por entón non había nin en todo o seu bispado nin incluso en toda Galicia mosteiro nengún onde viviran as santas e relixiosas monxas. As monxas ocuparon o edificio no ano 1129. Foi suprimido polo arcebispo Alonso de Fonseca, estando no ano 1482 en mans de frei Diego de Saldaña, bispo de Beirut.   
Mosteiro de Santa María a Real do Sar (Santiago): Agostiños. Mosteiro situado na marxe dereita do río Sar, fundado no 1136 polo arcebispo Xelmírez, onde se instalou a primeira comunidade agostiña de Galiza. No século XVI converteuse en colexiata e no XIX pasou a ser unha das parroquias da arquidiócese compostelá. Na actualidade comparte a función parroquial co de Museo de Arte Sacra e colexio. A primeira restauración data do século XV. No ano 1723 reparouse a arruinada igrexa. No exterior destaca a fábrica románica á que lle engadiron uns grandes arcobotantes no século XVIII. Do claustro orixinal só se conserva a parte norte, o resto desapareceu ao erguerse o actual. Unha das características principais do conxunto monacal é a pronunciada inclinación de muros e piares, desviación ocasionada polo paso do tempo. A inclinación máis acusada obsérvase nos muros e piares cara o eixo da igrexa o que obrigou a substituír as columnas dos piares compostos case na súa totalidade. A igrexa é de tres naves separadas por piares compostos de sección cruciforme e arcos de medio punto con bóvedas de canón reforzadas por arcos torais que rematan en tres ábsidas. 
Convento do Carme: Carmelas, século XVIII. Situado fronte ao convento de Santa Clara. Construído en perpiaño, foi fundado por María Antonia de Xesús sobre uns terreos pertencentes aos condes de Priegue. Na fachada destaca a imaxe da Virxe do Carme resgardada nunha fornela. A igrexa é de planta de cruz latina. No interior salienta o retábulo maior do século XIX, de tendencia neoclásica; os retábulos laterais están adicados a Santa Tareixa e a San Xoán da Cruz.
 
 


 

 

SOBRADO DOS MONXES
Mosteiro de Codesoso: Nos Tombos de Sobrado consérvanse dúas doazóns a este cenobio cisterciense feitas no ano 1206 por Pedro Muñiz de Codesoso e outra sen data por un tal "Michael, monachus de Codessoso... pro anime filii mei Petri Michaeliz quem sepelistis in Superaldo", ("Miguel, moxe de Codesoso... pola alma de meu fillo Pedro Míguez, que soterrastes en Codesoso"). F. J. Pérez Rodríguez (2008) di que monachus podería ser o apelido do tal Miguel, ou quizais un alcume sen querer significar que esa persoa fose un monxe; non cre que no século XIII existira vida monástica en Codesoso. 
Mosteiro de Santa María de Sobrado: Císter. Fundado como mosteiro dúplice (de monxes e monxas) no ano 952 polos condes de Présaras, incorporouse ao Císter no 1142. Logo dunha primeira etapa de expansión, acaeceu unha etapa de decadencia que se prolongou dende finais do século XIII ata a súa incorporación á Congregación de Castela no 1498, acadando unha nova etapa de esplendor o que propiciou a renovación da maior parte da súa fábrica entre os séculos XVI e XVIII que é cando se constrúen a maior parte das dependencias actuais. Do antigo cenobio só se conservan a románica sala capitular e a cociña. Ten tes claustos: o Regular acolle a sala capitular, a cociña e o refectorio; o da Hospedaría; e o coñecido como claustro Grande. A igrexa é de planta de cruz latina con brazo maior e tres naves. No interior salientan a capela do Rosario, obra dos irmáns Domingo e Pedro de Monteagudo, e a sancristía renacentista, de Xoán de Herrera. Na capela maior, situada no centro da cabeceira, destaca o cadeirado do coro renacentista proveniente da catedral de Santiago de Compostela. A fachada, flanqueada por dúas torres, presenta decoración barroca. A entrada ao conxunto mosteiral accédese por medio dunha porta sobre cuxo lintel repousa unha fornela cunha imaxe da Virxe abeirada por un dobre par de columnas salomónicas. Abandonado logo do decreto de Desamortizacón do ministro Mendizábal, os monxes regresaron ao cenobio a finais dos anos cincuenta, acometendo as obras da restauración. Un documento, escrito enteiramente en galego o 22 de xaneiro de 1255, recolle o foro feito por dona Marina Rodríguez, abadesa de Trives, a Xoán Cerdeira do casal que o mosteiro ten xunto á igrexa de Cerdeira.


TEO 
Os datos que posuía sobre o mosteiro de Lampai era moi escasos. Toda a interesantísima información que achego a continuación, tanto deste cenobio como doutros que había no concello débollos a Pablo Sanmartín, responsable do Arquivo municipal de Teo. 
Mosteiro de Santa María de Lampai: A igrexa parroquial de orixe románica (século XII) de Santa María de Lampai atópase nun pequeno val atravesado polo Rego do Tarrío, no lugar coñecido como O Mosteiro, nidio topónimo que fai alusión ao edificio e á comunidade monacal que houbo nestas terras. O templo sufriu importantes transformacións, a máis importante no século XVIII que foi cando se lle engadiu a espadana e a sancristía unida á ábsida no seu lado norte, modificándose así mesmo o corpo central da fachada coa colocación dun pequeno óculo e o escudo de armas dos Ulloa, familia que patrocinou a reforma barroca. Da construción orixinal son a capela maior e a portada occidental. Outros elementos atopámolos nas marcas dos canteiros e un canzorro (o único que sobreviviu dos que adornaban os aleiros do tellado) reutilizado no muro perimetral do adro. Segundo F. Javier Pérez Rodríguez, no seu Mosteiros de Galicia na Idade Media (2008), o de Santa María de Lampai é un dos mosteiros agostiños máis antigos do país. A súa fundación prodúcese arredor do 1150. Consta que tiña unha comunidade agostiña no 1165, cando o seu prior asina un pacto co mosteiro de Toxosoutos. No Tombo deste mosteiro atópase outro documento do 1185, nun pacto entre ambos os dous cenobios. A época de maior esplendor foi nos anos trinta do século XIII, residindo nel un prior e dous coengos. Non volve a documentarse ata o ano 1309, desaparecendo no século XIV ou coa reforma da diócese de Compostela a principios do século XV. Os seus bens pasaron á catedral compostelá que os anexiona en beneficio dunha das súas dignidades. Dise que o cenobio foi destruído polos labregos, como resposta aos excesos dos monxes. A igrexa aparece citada noutros documentos, como nas Memorias de Jerónimo del Hoyo (1609) e no Catastro de Ensenada de mediados do século XVIII. Nas Memorias do cardenal Del Hoyo tamén fala dunha pequena residencia que o arcebispo de Compostela posuía en Lampai, da que non quedan restos pero que aínda conserva o topónimo: Vilar de Bispo. Non moi lonxe da igrexa atópanse os tres marcos do ano 1156 que delimitaban o antigo couto de Lampai-Pedrouso, un antigo terreo doado polo rei Afonso VII ao cabaleiro Sancho Eanes, doazón confirmada por un documento que se custodia na Catedral de Santiago, redactado no mesmo ano.
Outros mosteiros do concello de Teo: Antonio López Ferreiro, na súa Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela (1899), relata as andanzas de Sisnando Galiárez, un bandoleiro de orixe nobre que xunto cos seus irmáns atemorizou o Val do Ulla, cometendo gran número de tropelías. Nun documento do 23 de agosto do 1032, Vermudo III fai doazón á igrexa de Santiago e ao seu bispo Vistruario de todos os bens confiscados a Sisnando Galiárez. Neste documento menciónanse, entre outros, varios monasterium, saqueados por Sisnando, que había no concello de Teo e dos que non fican restos: Sancta Maria de Badamundi (Santa María de Bamonde), Sanctus Vicentius (Santa Mariña de Lucí), Sanctus Michaelis (San Miguel de Rarís), Sanctus Christoforus de Reis (San Cristovo de Reis) e Sancta Maria de Talegio (Santa María de Teo). Do mosteiro de Rarís (no documento aparece citado como Ranariz) levou consigo o presbítero Aspadio e outros cinco monxes, dous cabalos, 32 bois e vacas, 100 cabezas de gando menor, 31 porcos, un colchón de palla, unha campá, un manto, dúas mantas... Pablo achégame outros dous cenobios. Un o de San Paio, que estaba entre as aldeas da Agrela e Veitureira, na parroquia de Lampai, na aba do monte da Agrela e a carón dun antigo manancial. Figura citado numerosas veces nunha antiga revista que forma parte dos fondos do Fondo Local chamada La Unión de Teo y Vedra, editada en Bos Aires durante os anos vinte aos setenta do pasado século. Na aldea de Coira, parroquia de Reis, preto da linde con Padrón, Pablo localizou unha laxe reutilizada nunha construción cunha curiosa inscrición da que non achego máis datos porque aínda a está a estudar. Logo de consultar os planos antigos que se gardan no Arquivo e de falar cos veciños, sinaláronlle a existencia dun pequeno cenobio, granxa ou capela que houbo nas inmediacións da aldea de Outeito, preto da actual estrada que vai de Pontevea (parroquia de Reis, en Teo) a Carcacía (Padrón). O propietario da inscrición contoulle que proviña dalí e que os monxes foran expulsados do mosteiro de Herbón. Outro veciño relatoulle que a capela estaba nunha finca que pertence á súa familia. Ata os anos cincoenta e sesenta do pasado século XX aínda se podían ver as laxes e estruturas da ermida pero os veciños de Outeiro e Coira levaron as pedras para facer peches, reparar casas, hórreos, alpendres, etc. Un home de Carcacía díxolle que cando foi abandonada a capela do San Bieito, levaron os santos para o mosteiro de Herbón. Remata Pablo Sanmartín que o mosteiro de Herbón ten gran tradición á advocación do San Bieito. De feito, a fonte que nun lateral representa a imaxe de San Francisco é considerada polos veciños como a do San Bieito. No interior do mosteiro hai varias imaxes do San Bieito o que pode avaliar esa relación entre ambos templos. 
 

 

TOQUES
Mosteiro de San Antoíño de Toques (A Capela): Descoñécese a fundación, mais sabemos que no ano 1067 o rei de Galiza, García, lle concede ao abade Tanoi unha serie de herdades que dan orixe á primeira colonización beneditina do país. No século XII, outro rei galego, Afonso VII, dóalle as freguesías de Vilouriz, Vilamor e Folladela (Melide). No século XV é anexionado por San Martiño Pinario (Santiago). No século XVIII, o mosteiro só estaba habitado por un monxe e catro criados. Coa desamortización, as dependencias monacais utilizáronse como fábrica de cravos, con capital e tecnoloxía francesa, cuxos restos aínda se poden ver sobre o río Tea. Do antigo conxunto mosteiral só se conserva a igrexa románica dunha nave de planta rectangular e ábsida. O exterior está rematado por arcos semicirculares adosados, e conta con zonas con friso decorado con motivos vexetais. Nas inmediacións hai unha espadana exenta.

 

TRAZO
Mosteiro de San Vicenzo de Vilón: No lugar da Igrexa, na ladeira do castro de Vilouchada, parece ser que existiu unha antiga vila chamada Lentrove que, debido a un incendio, pasou a denominarse no século IX Villa Ustulata ("vila queimada") que deu nome a Vilouchada. Nas inmediacións estaba a igrexa gobernada por unha pequena comunidade de relixiosos que se coñecía co nome de mosteiro de San Vicente de Vilón. O conde Alvite cedeulle a terceira parte desta vila ao mosteiro no ano 818. Crese que os monxes construíron a capela posta baixo o padroado de Santa Eufemia que foi ampliada a principios do século XVIII coas esmolas dos fieis. Do mosteiro non quedan restos.  Ao pé do castro hai un cruceiro onde figura a data de 1783.
 

VAL DO DUBRA
Mosteiro de Novallis: Orixe altomedieval. Pouco se sabe deste cenobio, que quizais estivo situado na freguesía de Novais. A Historia Compostelana indica que en tempos de Diego Xelmírez a catedral de Santiago recibiu de reis e nobres diversas partes ou a totalidade de varios cenobios, entre outros este de Novallis. 

VEDRA 
Mosteiro de San Xoán da Cova: Non se sabe con exactitude a data da súa fundación (García Álvarez di que foi fundado no século IX ou X polo bispo Sisnando I de Iria), pero si que foi saqueado polos normandos no século XI. A principios do século XII era propiedade dun tal Arias Alóitiz que o cedeu ao bispo de Santiago Diego Xelmírez que, á súa vez, o entregou a un coengo da catedral. No 1143 convértese en priorado dos agostiños, cando o arcebispo Pedro Elías o volve a dotar cos que probablemente fosen os seus bens altomedievais nos que se incluía un pequeno couto nas marxes do río Ulla. No 1165 o bispo Martiño entrégalle a illa da Toxa e a freguesía de San Pedro de Vilanova. Nomeado no testamento de Urraca Fernández de Traba no ano 1199. No 1398 foi suprimido polo arcebispo Juan García Manrique, quen lle entregou os seus bens aos monxes de Camanzo. F. J. Pérez Rodríguez (2008) di que no 1494 pasou a integrarse en Santa María do Sar. López Ferreiro sitúa a destrución do edificio no ano 1571, por mor dun temporal e a enchenta do río Ulla. Neira Pereira emprázao preto da actual ponte do ferrocarril, en Gundián, parroquia de A Ponte Ulla.  
Mosteiro de Santo André de Trobe: Posible orixe altomedieval. A documentación medieval fala dun mosteiro denomiando de Talobre. Carré Aldao refire una doazón de dona Urraca: "con todo canto posúe a ela pertenza entre os ríos Ulla e Tambre. Data de 1107". Henrique Neira Pereira dime que parece que durou varios séculos, e cando menos na última época era feminino. 
Mosteiro de San Miguel de Sarandón: Antonio López Ferreiro, na súa Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela (1899), relata as andanzas de Sisnando Galiárez, un bandoleiro de orixe nobre que xunto cos seus irmáns atemorizou o Val do Ulla, cometendo gran número de tropelías. Nun documento do 23 de agosto do 1032, Vermudo III fai doazón á igrexa de Santiago e ao seu bispo Vistruario de todos os bens confiscados a Sisnando. Neste documento menciónanse os monasterium saqueados polo bandoleiro, entre outros do de Sanctus Michaelis de Sarandón. Henrique Neira Pereira achégame que no exterior da actual igrexa parroquial hai unha inscrición en pedra de orixe medieval que semella referirse a un mestre de obras de nome Martiño, que pode que veña dos tempos do mosteiro. Lese: "+ MAGI[S]TER/MA[SS]I FECI[T]/MARTINUS".   

VILARMAIOR
Mosteiro de San Cremenzo de Vilamateo: Bieitos, priorado dependente de San Salvador de Cís. O cenobio parece que xa existía a finais do século X. Que foi priorado consta en 1290 cando Pedro Vidal, prior de San Crimenzo, delcara como testemuña nun preito entre Cís e os herdeiros de San Martiño de Armentar pola presentación da igrexa. Dende o Grupo de Arqueoloxía da Terra de Trasancos crese que desapareceu como priorado independente na reforma de finais do século XV. Hoxe en día, a descrición coincide en gran parte coa realizada polo Padre Yepes hai 400 anos. Trátase dunha ermida románica do século XII e de pequenas dimensións, con nave rectangular e ábsida semicircular. Visitamos o lugar a principios do mes de marzo de 2014 e atópase totalmente arruinada e cuberta pola matogueira. Máis información no traballo publicado no ano 2002, no Anuario Brigantino, polo Grupo de Arqueoloxía da Terra de Trasancos.

VILASANTAR
Mosteiro de San Pedro Mezonzo (Vilasantar): Bieitos, séculos VIII-X. O cenobio foi independente ata o século X, pasando logo a depender de Sobrado dos Monxes. O personaxe máis relevante foi Pedro de Mezonzo que exerceu como abade dende o 948 ao 958, pasando logo a Sobrado. Un abade de Mezonzo aparece como testemuña nun documento do ano 1134. No 1183 o seu padroeiro era o rei Fernando II quen doa á catedral de Santiago a terra de Sobrado e o mosteiro de Mezonzo. Tamén recibe unha manda no testamento de dona Urraca Fernández de Traba no ano 1199. Nada se volve saber ata o ano 1380 nunha querela. No 1498 só vivían nel un monxe e o abade debido ao estado deplorable no que se atopaba. Do antigo conxunto mosteiral só se conserva a igrexa románica do século XII pero con elementos arquitectónicos prerrománicos reutilizados na fachada. A igrexa ten tres naves rematadas por ábsidas semicirculares. O arco de acceso á capela maior é apuntado con bóveda de canón. No presbiterio ten un gran rosetón ornamentado. Agás a porta norte labrada en mármore, o resto do edificio é de granito.
 

VIMIANZO
Mosteiro de San Antoíño (Baíñas): Bieitos, século XII. Escribe Pérez Rodríguez (2008) que o mosteiro de San Antoíño debe identificarse co Rivomalo que aparece entre os cenobios da diócese compostelá mencionados por Anastasio IV no 1154 e no resto de privilexios pontifícios posteriores. A primeira mención como Baíñas data do 1199, no testamento de Urraca Fernández de Traba, e o primeiro documento propio do cenobio do 1271. No 1416 queda anexionado ao compostelán San Pedro de Fóra ou de San Martiño Pinario, dándose como rematada a actividade relixosa no 1456. Consérvase a igrexa mosteiral.
o noso patrimonio
Mosteiros de Galicia (Provincia da Coruña)
Xabier Moure