* Distribución por comarcas da ourivería en Galicia

Se dividimos Galicia en catro partes, norte-sur/este-oeste, chama a atención a diferenza espacial canto á aparición de xoias, documentadas (tamén inclúo varias desaparecidas), realizadas polos ourives, principalmente durante a Idade do Ferro. Tamén achego aquelas pezas que foron levadas fóra de Galicia. No mapa que vai a continuación sinalo a localización de arracadas, brazaletes, diademas, lúnulas, pulseiras e torques. Non inclúo, por exemplo, os escasos aneis, o casco/cunca de Leiro (Rianxo), doas de colar ou láminas. TORQUES: Achego 60, pero deixo fóra 14 por non estar clara a procedencia (3 na provincia da Coruña; 7 na de Lugo; 3 na de Ourense; e 1 na de Pontevedra). Catro comarcas (Betanzos, Ordes, A Mariña Central e a Terra Chá) suman máis da metade dos documentados en Galicia. ARRACADAS: Das preto de 40 documentadas, case a metade apareceron na comarca de Ordes (o tesouro de Recouso, en Oroso). LÚNULAS: Só hai coñecemento de 3 (Cerdido, Allariz e Boborás). DIADEMAS: A maioría das documentadas concéntranse no norte da provincia da Coruña. Existe controversia canto as pulseiras de Ribadeo, se son ou non orixinarias da zona. BRAZALETES: Das 53 comarcas galegas, só se documentan en 12. PULSEIRAS: Pezas máis ou menos completas documéntanse pouco máis dunha ducia. Chama a atención a ausencia de pezas de ouro e prata no oriente das provincias de Lugo e Ourense, onde se concentran o maior número de explotacións mineiras da Galicia da época.

Toda a información nas entradas correspondentes aos castros.

* Distribución dos torques galegos por comarcas

Se dividimos Galicia en catro partes, norte-sur/este-oeste, chama a atención a diferenza canto á aparición de torques documentados. Aínda que son varios os concellos que reclaman ser o centro xeográfico de Galicia (o quilómetro cero), caso de Chantada ou Lalín, cálculos recentes sitúano na comarca da Ulloa, no concello de Antas de Ulla. Sen entrar en temas que descoñezo, é por eiquí, entón, por onde fago a partición, se ben colocar ese “centro” un pouco máis arriba ou abaixo, ou máis á dereita ou á esquerda non variarían os datos. Tamén achego os torques que se atopan fóra de Galicia e outros dos que existe constancia pero desapareceron. Non inclúo preto dunha quincena onde, ademais da imprecisión das fontes, polo de agora se descoñece o concello, a comarca ou mesmo a provincia exacta de orixe (relacionados despois do mapa). En cada comarca indico o número de torques (completos ou incompletos), e coa letra “f” onde apareceron pequenos fragmentos. E coma sempre, se se observa algún erro ou se quere ampliar a información, agradezo a achega. Toda a información nas entradas dedicadas aos castros. 

TORQUES QUE NON INCLÚO NO MAPA PORQUE SE DESCOÑECE A PROCEDENCIA OU AS FONTES SON IMPRECISAS

PROVINCIA DA CORUÑA

Torques de Bardaos (Tordoia): No castro da Croa de Bardaos apareceu un primeiro torques de ouro que foi fundido ao pouco de seren atopado. Outro máis, tamén de ouro, apareceu preto do anterior no ano 1997; custódiase no Museo Provincial de Lugo. Do que se conserva no Museo das Peregrinacións de Santiago de Compostela, de ouro e incompleto, parece que foi atopado pola mesma persoa cando a realización de labores agrícolas na croa do castro. Pero a mediados do século XX saíron á luz outros dous que poderían ser uns que se conservan no Ashmolean Museum de Oxford, adquiridos polo museo no ano 1975, un deles (tamén con remates piriformes como os anteriores) ao coleccionista británico Herbert James Powell Bomford. Non se indica a procedencia exacta, só que foron atopados nun castro de Spain. 

Torques de Ouro: Só se sabe que procede da provincia. Foi adquirido no ano 1887 a un tal señor Pérez polo Museo Arqueolóxico Nacional.

Torques: De bronce e ouro. Descoñécese a procedencia. No Museo do Castelo de San Antón da Coruña.

PROVINCIA DE LUGO

Torques en Chantada: Segundo Ángela Pérez Rey, en Los torques áureos de la cultura castreña del noroeste peninsular (2016-17), tense noticia de que en A Grade apareceu un torques que se atopa no Museo de Pontevedra. A min non me consta.

Torques no Valadouro/Cervo: Segundo Ángela Pérez Rey, en Los torques áureos de la cultura castreña del noroeste peninsular (2016-17), no Valadouro/Cervo apareceron tres torques de ouro dos que se descoñece a localización, dous en mans particulares  e un terceiro en paradoiro descoñecido. 

Torques de ouro: Só se sabe que procede da provincia. No Museo Arqueolóxico Nacional  gárdase un dende o ano 1891, mercado a T. Rico y Jimeno. 

Torques de ouro procedente de Galicia en Badajoz: O arqueólogo galego Antonio Blanco Freijeiro, en Joyas antiguas de la colección Calzadilla (1957), achega un torques de ouro atopado en Galicia. Foi adquirido a Apolinar Sánchez Villalba, un anticuario que se estableceu en Madrid a mediados do século XX, que dixo que procedía da provincia de Lugo. Fernando Calzadilla reuniu na súa casa de Badajoz unha ampla colección de antigüidades.

Fragmentos de torques: No Museo Provincial de Lugo gárdanse seis fragmentos de torques de ouro de procedencia descoñecida.

PROVINCIA DE OURENSE

Torques: Dous torques que foron adquiridos polo British Museum de Londres nunha subasta no ano 1960 da galería Sotheby´s. Na ficha do museo di que no catálogo de Sotheby´s, nunha carta do expediente, o arqueólogo catalán Luis Pericot suxire que poderían proceder da provincia de Ourense. Mário Cardoso, na Revista Guimarães, número 75 (1965), di que ao menos un podería proceder, pola súa tipoloxía, de Codeçais (Chaves). 

Torques: No Museo de Pontevedra atópase un torques de ouro procedente, ao parecer, da provincia de Ourense. Na cartela di que é coñecido como torques de “Arteaga” ou da “Diputación”. Nada máis. O da “Diputación” ignoro de onde vén, pero si está claro “Arteaga”. Manuel Sánchez Arteaga (Chaián-Trazo, 1827-Ourense, 1891) foi un cura e historiador. Chegou a Ourense no ano 1858, da man do recén elexido bispo Ávila y Lamas. Foi coengo da catedral, e no 1884 é nomeado académico da Real Academia da Historia e tamén membro da Comisión Provincial de Monumentos de Ourense. Volvendo ao torques, descoñécese a súa procedencia exacta. A primeira referencia que atopo é na Revista da Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago (30-9-1885). Manuel Murguía cítao en Galicia (1888), Villaamil y Castro no Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense (1906), Florentino Cuevillas en A Edade do Ferro na Galiza (1924) e nos Arquivos do Seminario de Estudos Galegos (1932); Bouza Brey dedícalle un artigo, Dos torques áureos Arteaga y Pontevedra (este último é outro torques, denominado “Castromil”, do que tamén se descoñece a procedencia, que se atopa no mesmo museo).

PROVINCIA DE PONTEVEDRA

Torques: No Museo de Pontevedra atópase un torques de ouro procedente, ao parecer, da provincia de Pontevedra. Na cartela di que é coñecido como torques de “Castromil”. Bouza Brey dedícalle un artigo, Dos torques áureos “Arteaga” y “Pontevedra” (o de “Arteaga” procede da provincia de Ourense). Descoñécese a procedencia, se quera aproximada.         

* Mámoas galegas na documentación medieval máis antiga

Achego algunhas mámoas e dolmens citados na documentación medieval máis antiga. As máis antigas que atopei, do ano 911, son unhas archam (dolmen) situadas nos concellos de Abegondo e Oza-Cesuras. Hainas que aparecen na documentación pero polo de agora non conseguín situalas xeograficamente. Coma sempre, se alguén ten máis información, agradécese a achega. (Foto do ano 1926 de dúas mámoas na Serra da Moá feita por Vicente Risco).

 

ABEGONDO E OZA-CESURAS: Nunha escritura do ano 911 outorgada pola infanta Paterna a favor do abade Sabarigo de San Martiño Pinario, doa o mosteiro de Cis e as igrexas de Cuíña, Salto, Mandaio, Cullergondo e Vivente; ao delimitar as terras cita "per archam qui estat inter Vimaranes et Tugurion. Per archam inter Carraes et Cularagundo". A segunda archam (arca ou dolmen estaba entre Carraes -Oza-Cesuras- e Cullergondo -Abegondo. Da primeira falta por identificar Vimaranes e Tugurion.

BETANZOS: Nunha escritura do ano 911 do mosteiro de San Martiño Pinario, a infanta Paterna doa ao abade Sabarigo o cenobio de Cis e varias igrexas onde, ao delimitar as terras, se cita unha "mamula qui est inter Ferrarios e Genrozo". Descoñezo onde podería estar Ferrarios; claro está "Genrozo", na actualidade Xanrozo na parroquia de Requián. Polo de agora non se documenta ningunha mámoa no concello de Betanzos.

CAMBRE: Nunha doazón ao mosteiro de Pravio do ano 932, feita por Gutier e Aloito, cítase "archam de castro de Prauio e mamolan de Storrentada"; A Estorrentada é unha aldea da parroquia de Cambre. E "Castrum inter Armentar et Extorrentada et per anta inter Armentarem et Cella", na delimitación da xurisdición de Cambre concedida en 1141 por Afonso VII.

MÁMOAS DO MONTE AGUDO E UNHA ARCA: Nun preito polos límites das “villas de Sauto et de Leginoso” do 6 de outubro do ano 940 lese: “Et sic per agere terra invenimus duas mamulas ad radice de monte Acuto qui diviserunt inter Parata et rio Malello, et sic cessavimus ad arca qui dividet inter Parata et Aliarici”. Descoñezo onde poderían atoparse as mámoas e a arca.

MONTERREI: Albarellos e Vilaza aparecen citados en dous documentos do ano 950, na desputa por unhas lindes entre o bispo Rosendo e a condesa Trudile. Faise mención a grandes rochas, muros de terra, archae, marcos, petrae fictae e penas con gravuras.

LAZA-MONTERREI: A arqueóloga Nieves Amado Rolán achegoume que aparece citada na documentación do mosteiro de Celanova do ano 950, que define como construída "usque in vertice montis quod vocitant Meta, ubi repperimus arca opere miro constructa". Neste documento de apeo distingue varios tipos de arcas: arca lapidea, arca pedraria e arca terraria. Tamén fala de "burgarios scubtos", dúas columnas existentes que son miliarios, unha pedrafita e un castro que é o Castro de Baronceli. Aínda se conserva, trátase dunha mámoa duns 20 metros de diámetro, parcialmente destruída por unha pista forestal. 

CELANOVA OU VEREA: Na documentación do mosteiro de Celanova do 4 de febreiro do ano 986 lese: “… de terminos de Castro Malo et inde carrale de vereda usque in mamola de Poleiares, et inde rego in prono qui discurrit ad Cegio…”. Achégame Xosé Benito Reza que identificou esta mámoa hai anos; atópase entre Amoroce (Celanova) e Cexo (Verea).

CENLLE: Mámoa da Eira dos Mouros: A uns 470 metros está un marco-pedrafita con dúas espirais e varias coviñas gravadas. Mámoa e pedrafita son citadas nun documento do século X, nunha doazón ao mosteiro de Antealtares.

TERRA DE MONTES: Nun documento do 15 de setembro de 1065, na demarcación dos términos de Folgoso e Ventoso, pertencentes ao mosteiro do San Lourenzo de Carboeiro, cítanse “archas” no término de Cerdedo e Cabanca; “archas inter Morgati e Felgoso”; “archas de Monte Parato”; “mamolam terrenam de Castrilu”; “archam de supra Sautello”; “mamoas de Foranas de Vilar”; “Archam de Aziveros”.

O BAIXO MIÑO: Nun documento do ano 1095, que establece o couto xurisdicional de Tui, lese: "... ad mamulam inter Superatam et Antam et per montem Savogarium et ad  petram Fitam que est in portella Fredenandi". Polo de agora descoñecezo onde se atoparía a mámoa e e o menhir.  

MAMONA IN SUPER CELA: Citada nun documento do 31 de marzo do ano 1096, nunha doazón de Pelaio Aloitez ao mosteiro de Celanova e seu abade Pedro unha “heridate in Monte Longo determinata per Portella de Ruviales…”. Descoñezo onde podería atoparse.

O PORRIÑO-VIGO: O arqueólogo Manuel Santos-Estévez dime que Ferro Couselo cita un documento do mosteiro de Melón do ano 1097, nun litixio nos límites entre Vigo e Canadelo (O Porriño): "...Posuerunt pedes per terminum de combrada de Vesada, et vadit ad carbalium, et vadit ad mamoam, quae extremat cum Vidixi". 

MONTEDERRAMO: Mámoa do Coto: Na Colección documental do Mosteiro de Montederramo, editada polo filólogo da USC Ramón Lourenzo, localízase un documento de 1134 polo que Alfonso VII dá e confirma ao abade Sancho os coutos do mosteiro, delimitado no texto do seguinte xeito: “cautos nominatos et sunt ipsi cauti per Petroso, et deinde per Portum de Penna de Xeca et deinde quomodo uadit per medium de Lombo ad mamoa de Coto et postea sicut uadit in directum de Penedo de Sengo et uadit ad penedum de sub Castro Uentoso”. (Información achegada por Miguel Ángel González Gómez).

MÁMOAS DE CABALLO SICCO E DE ELSENDE: Citadas nun documento do mosteiro do mosteiro de Toxosoutos do 5 de decembro de 1135 en que Afonso VII couta o mosteiro e todas as súas propiedades: “… et per illas mamulas de Caballo Sicco et per alias mamulas de Elsende…”. Volven a citarse no ano 1232. Descoñezo onde poderían atoparse estas mámoas, pero Elsende pode referirse a Lesende, no concello de Lousame.

MONFERO: Parroquia de Vilachá: Unha mámoa cítase na documentación do mosteiro de Santa María de Monfero nos anos 1135 (Scalariis de Villaplana), 1258, 1261 (Esqueveyras de Vilacháa) e 1300. No ano 1962 foron destruídas varias mámoas nos lugares das Ucheiras, A Chousa e Lago.

IRIXOA: Mámoa de Porriños: Citada na documentación do mosteiro de Santa María de Monfero nos anos 1135 (mamoam de Porrinos) e 1261.

Parroquia de Mántaras: Seis necróples formadas por 29 mámoas. Unha das necrópoles atópase nas inmediacións da ermida románica de San Cosme, no monte de San Antón. Nun privilexio dado por Afonso VII acoutando o couto xurisdicional do mosteiro de Monfero no ano 1135 lese: "... por cima de Santaya de Viña, dealli en dereito a las Mamoas de Montes de Jural y Seixas d´Aural..." que pode facer referencia á necrópole de Oural.

COMARCAS DO EUME E FERROL: Do ano 1135 é un documento do rei Afonso VII onde se pon couto e defensa da igrexa de San Xoán de Caaveiro, onde se cita a “mamola de Forcon”.

MÁMOA GRANDE BOVE MUORTO: Citada na documentación do mosteiro de Toxosoutos do 5 de abril de 1137, na refundación do mosteiro de Arzón (Negreira): “… mamulam grandem de Bove Muorto de super Pineyrolo, et per ciman de fenali de Lama Maiore et per ipsam aquam que vadit impronum de Eza Minori…”. Descoñezo onde se situaría esta mámoa.

GUITIRIZ: Mámoa de Corvite: En varios documentos do mosteiro de Monfero dos anos 1147, 1174, 1177, 1178, 1195, 1207, 1210, 1215, 1237, 1241, 1245, 1247, 1280 e 1281 figura como protagonista unha mámoa en Corvite, na parroquia de O Buriz. Nun do 1207 (cítase como "mamua de Curviti"), Menendus Froile, de Gulfín, concello de Vilarmaior, doa ao mosteiro de Monfero todo o que posúe entre o regato do Casal de Parga ata a mámoa de Corvite. Noutro do 1280, Petrus e Johan Fernández tamén doan todas as herdades que posúen dende a mámoa de Corvite ao mosteiro. Desaparecida ao preparar os terreos para pasto.

XUNQUEIRA DE AMBÍA: A Medorra de Bustelo cítase no ano 1172 no mosteiro de Ribas de Sil ao sinalar os lindeiros do seu couto de San Román de Sobradelo.

NARÓN: A Arca de Vespasante menciónase no Tombo II do mosteiro de Sobrado dos Monxes no ano 1173, delimitando unha doazón de terras, e no Catastro de Ensenada de mediados do século XVIII. Só se conserva o túmulo, os esteos que formaban a cámara megalítica foron roubados.

GUITIRIZ: A Arca de Tascais cítase nun documento do mosteiro de San María de Monfero no ano 1177 ao demarcar os términos do Buriz (Guitiriz) e Labrada (Abadín).

AMES: Topónimo: Lugar de A Mámoa na parroquia de Tapia. Citado nun documento do mosteiro de Toxosoutos do 28 de outubro de 1213.

MONFERO: A Mámoa de Moncoso cítase en documentos do mosteiro de Monfero nos anos 1235, 1237 e 1280. No do ano 1235 (citada como "Moncosso"), Marina Ovequiz pignora co mosteiro a herdade situada entre Suevos e a mámoa de Moncoso por 50 sólidos.

BOIRO: Gomes Loureço, veciño de Santa Baia de Boiro, outorga testamento no ano 1457. Cítase unha mámoa situada na Agra de Brión (Brión é unha aldea de Boiro).

SAN CIBRÁN DAS VIÑAS: Por escritura do 10 de xuño de 1297, Xoán Vázquez, de Pazos de San Clodio, véndelles a Lourenzo Domínguez e á súa muller, María Iáñez, a metade de dúas leiras por 40 maravedises, “in rivulo qui fluitur de Modorra”.

MURAS: A mámoa de Bustelo cítase na documentación do mosteiro de Monfero nos anos 1300 e 1349 como "Bostello".

SAN CIBRÁN DAS VIÑAS: No testamento do mercador Roi Pérez, outorgado o 15 de maio de 1370, lese: “Item a viña das Modorras”.

CHANTADA: A mámoa de Merlán ou A Súa Mama cítase nun documento do 11 de xaneiro de 1469 en que o mosteiro de San Salvador de Asma afora a Johan Monteiro e a súa dona Elvira o lugar da Mámoa, en Merlan. No ano 2025 localicei a mámoa que estaba sen catalogar e que comuniquei a Patrimonio da Xunta de Galicia.

Máis información nas entradas dedicadas ás mámoas 

* Castros galegos na documentación medieval máis antiga

Achego algúns castros citados na documentación medieval máis antiga. O máis antigo que atopei é o de Chavaga, en Monforte de Lemos. Hainos que aparecen na documentación pero polo de agora non conseguín situalos xeograficamente. Coma sempre, se alguén ten máis información, agradécese a achega. (Foto do castro e igrexa de Chavaga).

CASTRO DE CHAVAGA (Monforte de Lemos): Citado no Concilio de Lugo do ano 569 (Era DCVII): “... quintus comitatus Paramunsis... de alia parte levat se in Salvatur, venit ad Castrum de Zavaga”.

CASTRO DA RODELA DE FIGUEIRA (Monforte de Lemos): Un documento do ano 572 fai alusión a un castro de Fiolleda citándoo como “Fenoli castrum”.

CUNCA DO CASTRO (Portomarín): Citado nun documento do ano 572 como límite do condado de Pallares como castrum “Nesperariae”.

CASTRO DE LARDEIROS (Monterroso): Cítase no ano 572 como Lardarius castrum. 

DOUS CASTROS DE RIBADEO NO DIPLOMA DO REI SILO: No documento, do ano 775, lese: "… cum omnem exitu et regresu suo, castros duos quum omne prestacione suam…". Achegado polo investigador Alberto Paraje que me di que é probable que se refira aos castros de Carcovas, na parroquia de Ove, e Pumarega, na parroquia de Cubelas, concello de Ribadeo.

A LIMIA (Bande): Na documentación do mosteiro de Celanova do ano 905 di que as igrexas de San Martiño e San Xoán atópanse "iuxta aquas calidas ripa Limie prope aulam sancte Columbe virginis sub crepidine montium Castro Vemes", é dicir que estas igrexa atópanse á beira do río Miño, preto do santuario de Santa Comba.

SAN CLODIO DE AGUIAR (Outeiro de Rei): No ano 897 menciónase eiquí o "castellum Aquilare", e no 998 o "castrum Aquilare". 

SAN CLODIO DE AGUIAR (Outeiro de Rei): No ano 897 menciónase eiquí o "castellum Aquilare", e no 998 o "castrum Aquilare". 

CASTRO DE XANROZO (Betanzos): Citado no ano 911 ao delimitar o couto do mosteiros de Cis como “castrum Ieroncio”.

CASTRO DE LITORIA (Esgos): Aparece nun privilexio de Ordoño II do ano 921; di que o mosteiro de Ribas de Sil sitúase “subtus Castello Litoria”, e ao demarcar o couto sinala “deinde per illa vereda maiore que discurrit de Astorica ad castrum Litorie”. No ano 923: "in monte Baron inter Bubale et Caldelas, super Castro Litorie, in loco predicto Felgarius". A arqueóloga Nieves Amado Rolán achégame que no Tombo de Celanova, ano 976, lese: "...in villa quam vocitant Tredones que est subtus castro Litorie".

CASTRO DE PRAVIO (Cambre): Nun documento do ano 932 cítase “archam de castro de Prauio”, nunha doazón ao mosteiro de Pravio.

CASTROMAO (Celanova): Citado como Castro Malo nun documento do Tombo de Celanova do 935: "De Uillar qui est subtus Castro Malo".

CASTRO DE AMBOADE (Pantón): Citado como “Evolati” no século VIII, e “Deuvoari” no XI.

CASTRO HONORI (Celanova ou Cortegada): Citado no Tombo de Celanova do século X, no inventario das propiedades adquiridas polo frade Hermenexildo e as súas irmás. Polo de agora non o teño localizado.

CASTRO PELOSINO: Sobre o castro edificouse un castelo en época medieval, citado en documentos dos anos 956, 960, 961, 997, 1003, 1011 e 1076. No documento do ano 960, a arqueóloga Nieves Amado Rolán achégame a cita: "... in villa que dicunt Rabanal territorio Arnogie subtus castro Pelosino". No do ano 1003: "... et est ipsa terra territorio Ravanale, super castro Pelosino, inuertente ad aquas quas nuncupant Arnogia". Referirase ao castro da Rodela, entre Rabal (Celanova) e Faramontaos (A Merca)?

CASTRO DE SAMBREIXO OU CRO DO CASTRO RIBEIRO (Láncara): No Tombo de Samos do ano 982 cítase o “castro de sancto Vereximo”. 

CASTRO DE BERREDO (A Bola): No ano 999 está documentado o “Castellum Berreti”. Sobre o castro construíuse un castelo.

CASTRO DE RAMIL (Triacastela): No ano 1002, no Tombo de Samos, cítase o castro Ramir. 

CASTRO DA ERMIDA DO SAN MARCO (Sarria): Un documento do ano 1009 fala da doazón da ermida "cun suo castro", se ben, que eu saiba, non apareceron restos, e a configuración do terreo, moi modificado, non axuda a localizalo.

CASTRO DA RODELIÑA (Cartelle): Aínda que catalogado coma un castro, creo que se trata dun círculo sobre o que logo se edificou unha torre medieval. Citado como “Vimeira” no ano 1025, e como “Peraria” no 1027.

CASTRO DE FORMIGUEIROS (Samos): A primeira mención do castro data do ano 1031, nunha doazón, como “castro de Formigarios”; en doazóns e preitos do século XI aparece como “Castrum de Formicarios”. 

CASTELO DE RIBEIRA (Xinzo de Limia): Por información achegada pola arqueóloga Nieves Amado Rolán, no Tombo de Celanova (ano 1043) lese: "... territorio iam dicta Limia, subtus castro et eclesia sancti Georgii".

CASTRO DE SAN MIGUEL DE CASTRO (A Estrada): Citado na documentación do mosteiro de Toxosoutos no ano 1150 c0mo "Castro Bertamiri". 

CASTRO DA RETORTA (Guntín de Pallares): No ano 1089, a condesa Elvira doa á igrexa de Lugo as posesións que tiña “in illo castro antiquo quod est inter Sancta Cruce et Sancto Romano”.

CASTRO CONELLOSO: Na documentación do mosteiro de Celanova do ano 1093, Alvaroni Rekesendiz dóalle, polo remedio da súa alma, ó mosteiro de Celanova e ó abade Pedro a súa herdade en Causo, citándose un "Castro Conelloso". Polo de agora descoñezo a cal se refire.

CASTRO DE ESPOSENDE (Ribadavia): Citado como Castro da Penitencia nunha doazón ao mosteiro de San Clodio de Leiro do ano 1096.

CASTRO DE CELME (Rairiz de Veiga): Na documentación do mosteiro de Celanova do ano 1108, nunha carta enviada por Vimara Marquiz ao abade pedro, cítase este castro onde se levantou un castelo na Idade Media: "Hec hereditas littore Limie fundata subtus castro Celme…". 

CASTRO DE CASTROVITE OU DE SANTA MARIÑA (A Estrada): No ano 1115 aparece citado como “Castro Biti”.

CASTRO VENTOSO (Maceda): Citado nun documento do mosteiro de Montederramo do ano 1134: "... penedum sub Castro Ventoso". Achegado por Miguel Ángel González Gómez que me di  que o documento, aínda que se considera falso, o castro existe.  

CASTRO CARIBIO (Cabanas): Cítase nun documento do ano 1135, onde o rei Afonso VII pon couto e defensa á igrexa de San Xoán de Caaveiro.

COMARCAS DO EUME E FERROL: Do ano 1135 é un documento en que o rei Afonso VII pon couto e defensa da igrexa de San Xoán de Caaveiro, citándose, entre outros sitios, Castro de Rairyz, Castro Malo e Castro Mouro, que polo de agora non atopei.

CASTRO MALO (Tomiño?): Nun documento do ano 1138, o rei Afonso VII, nunha confirmación dos términos do mosteiro de Barrantes, cítase tamén un "Castro Malo".

CASTRO VETERE (Muros): Citado nun documento do Tombo de Celanova como "Castro Vetere". Referirase ao castro de Ventín? 

CASTRO DE NEGRELLE (Aranga): Citado como “Negril” na era 1178 (ano 1140). Volve citarse no ano 1159.

CASTRO PODAMIUM (Guitiriz): Descoñezo a que castro fai referencia. Citado en documentos do mosteiro de Monfero nos anos 1147, 1172, 1195 e 1215. Di que se atopa entre o porto de Verea e a mámoa de Corvite: "Quod villare iacet in terminis de villa de Ovoriz, inter porturn de Verea mamoan de Corviti, prope castrum Podamium et montem Ordinum".

CASTRO DA MEDORRA (Xunqueira de Ambía): Citado nun documento do ano 1150 do mosteiro de Xunqueira de Ambía: "...ad castrum de Medorra...”.

CASTRO DA CHAIRA (Xunqueira de Ambía): Mencionado no documento anterior do ano 1150.

CASTRO DE AMOEXA (Antas de Ulla): Nun documento do 1160 cítase como “Castro de Monegia”, e no 1165 como “Castro de Amonegia”.

CASTRO DA CROA (Ferrol): Citado no ano 1173 no Tombo II do mosteiro de Sobrado dos Monxes.

CASTRO DE UNTIA (Betanzos): Citado no traslado da vila de Betanzos ao castro de Untia sancionado por Afonso IX.

CASTRO DE DUREIXA (Monfero): Citado na documentación do mosteiro de Santa María de Monfero como "Doreixa" nos anos 1205, 1206 e 1212. Tíñao sen localizar, pero si o arqueólogo Eloi Saavedra, que me di, en efecto, que está nas Dureixas, tamén en Monfero, que non debemos confundir con Dureixa, no mesmo concello.

CASTRO DE XOVE (Guitiriz): Citado nun documento do mosteiro de Monfero do ano 1267 como “Jove”.

CASTRO DA MAN DA MOURA (entre os concellos de Carballeda, Melón e Ribadavia): Citado no Tombo do mosteiro de Melón no século XIII.

CASTRO DE BARONCELLI (Monterrei): Do século XIII son varios os documentos sobre a orde de destrución da poboación que na Idade Media se asentaba no lugar que ocupara o castro de Baroncelli, onde logo se levantou o castelo de Monterrei. No 1225 o papa Honorio III notifica ao mosteiro de Celanova a súa conformidade coa destrución da poboación do “castrum quod vocatur Berin” en terras de Baroncelli. Pero a arqueóloga Nieves Amado Rolán dime que Baroncelli aparece moito antes, no ano 950, no Tombo de Celanova doc. nº 95: "...et de ipsa archa in directo ad castrum Baroncelli...".

CASTRO DE SANTO ANDRÉ (Sarria): Citado como "Castro de Sant Andre" nun documento do ano 1304. 

CASTRO DE NEIRA (O Páramo): Citado na venda dun terreo no ano 1307. 

CASTRO ALFONSÍN (Lugo): Citado no ano 1438 como "Castro Alfonsyn". 

CASTRO DE BÓVEDA (Lugo): Citado como "Castro de Bobeda" no ano 1478.

CASTRO DE BELESAR (O Incio): Citado nun foro do ano 1487 como "Castro de Velesar". 

Máis información nas entradas dedicadas aos castros. 

* O desaparecido mosteiro de Tardade (Vilalba)

Nas inmediacións da capela da Anunciación situada en Portomedroso, na parroquia de Tardade, consérvase unha fonte (Fonte da Virxe ou Fonte da Capela) con arco lixeiramente apuntado construída con sillares de granito de moi boa factura. Empotrada na parede do fondo obsérvase unha peana que ao parecer acolleu unha imaxe da Virxe, desaparecida hai moitos anos. Contáronos que o sitio era moi concorrido xa que a súa auga posúe poderes curativos, entre outros para sandar as verrugas; para que o remedio sexa efectivo hai que lavarse coa auga nove días seguidos. O seu manancial tamén foi utilizado para lavar a roupa; a poucos metros da fonte, sobre o rego por onde discorre a auga, aínda se conservan tres laxes inclinadas dispostas para tal fin. Ao non contar con fontes documentais escritas descoñecemos a cronoloxía, pero estes arcos aparecen na Baixa Idade Media, durante o gótico, se ben é certo que este tipo de formas tradicionais prolongáronse posteriormente na arquitectura popular.

 

De todas formas, se temos en conta a tradición, a súa antigüidade pode ser grande xa que nas inmediacións da fonte puido existir un mosteiro. Que nós saibamos, a primeira referencia a este cenobio achégaa o escritor e historiador vilalbés Manuel Mato Vizoso, membro da Real Academia Galega; nun debuxo dunhas pedras, realizado antes da súa morte no ano 1909, lese ao pé “Tardade. Ruinas del monasterio de San Juan”. Non especifica en que lugar estaban as ruínas, se xunto a igrexa parroquial, situada a un quilómetro da capela da Anunciación, ou nas proximidades desta. Tamén escoitaron falar dun edificio monacal no lugar os investigadores Francisco González Peteira e José Manuel Abel Expósito. No concello de Vilalba só temos constancia da existencia dun mosteiro na parroquia de Mourence, citado nun documento, que se garda no Arquivo de Simancas, do 5 de outubro de 1486.

A tesoureira da Asociación Veciñal de Tardade contounos que nunha finca próxima á capela atoparan hai anos sillares de pedra de boa feitura que pertenceran ao mosteiro e que logo foron reutilizados nunha casa particular. Tamén nos contou que as campás foran tiradas ao río Trimaz que pasa ao seu carón, e que preto da fonte apareceran tumbas feitas con laxas. Continuando coa tesoureira da asociación de veciños, díxonos que dende hai anos levan reclamado ao Concello, con distintos gobernos, a posta en valor da fonte, pero que ata o momento só se traduciu en boas palabras, non en feitos. Son os veciños quen procuran ter o lugar limpo de maleza.

O día 30 de xullo de 2026 enviamos un correo á Concellalía de Cultura do Concello de Vilalba para que poñan en valor a fonte e o seu entorno, un singular espazo histórico, arquitectónico e etnográfico que hai que protexer. Tamén enviamos a Patrimonio da Xunta de Galicia a solicitude para que a cataloguen xa que non figura nos visores patrimoniais do Plan Básico Autonómico (PBA) e de Aproveitamentos forestais.

* Estrutura tumular en Vilariño de Conso

A principios do mes de decembro de 2025 localicei unha estrutura tumular duns 70 metros de diámetro e algo máis de dous metros de altura situada a 1.402 metros de altitude. Foi na parroquia de Mormentelos, sobre o regueiro da Corga do Rabo de Gato, a 1.600 metros do encoro do Cenza e a 1.000 metros do límite coa parroquia de Chaguazoso. Aínda que nas imaxes do voo americano do 1956-57 e na ortofoto semella un círculo cun muro perimetral, ten forma alombada. José Ramón Blanco observou que o círculo está flanqueado por uns promontorios laterais que semellan foron preparados para logo construír entre eles a estrutura. Avisados os arqueólogos do Servizo do Patrimonio Cultural en Ourense, achegáronse ata o sitio, e o 18 do mesmo mes Manuel García Valdeiras comunicoume que non teñen claro do que se prode tratar, desbotando en principio que se trate dun túmulo megalítico. Polo de agora, á espera de novos datos, procederon a rexitralo como referencia.

 

 

* O desaparecido mosteiro de Tructin ou Tructini (A Bola)

A documentación medieval cita os nomes de varios mosteiros galegos desaparecidos cuxo principal problema radica en coñecer onde estaban ubicados, entre outros motivos porque eses lugares perderon o antigo topónimo. É o caso do de Tructin ou Tructini. No Tombo do mosteiro do Salvador de Celanova hai ao menos cinco documentos dos anos 999, 1021, 1037, 1044 e 1069 que citan unha "villa de Tructin". 

 

 

Para ubicar a zona, os documentos achegan varios nomes: “castro quod vocitant Bisreto” (que identificamos co castro de Berredo, na Bola), “flumine Arnogie” (o río Arnoia), “Saltomeir” e “Sautomeri” (Soutomel, na Bola), “Fegias” (Fechas, en Celanova), “Cegio” (Cexo, en Verea), “Sancta Eolalia de Portella” (Santa Baia de Portela, en Verea), “Salvatorem de Sanguinieto” (o Salvador de Sanguñedo, en Verea), “Prado” (Prado, na Bola) e “Alvarini” (Alvarín, na Bola). En primeiro lugar está claro que Tructin ou Tructini tiña que atoparse, forzosamente, nun destes concellos, na actualidade limítrofes entre si. A primeira mención ao mosteiro aparece no documento do 1021, no testamento de Revelio Materniz que doa a Celanova varios bens, entre outros o "monasterii quod nuncupat Tructini", cos seus "ornamenta, ecclesie, cruce, capsa, calices, casulas, libros, dalmaticas, orales". A "villa de Tructin" non existe na actualidade, ao menos con ese nome. Entón, onde se atopaba o cenobio?

 

  

A chave está no documento do ano 1069, en que o rei Vermudo doa ao mosteiro de Celanova e ao seu abade Pelaio a aldea do Prado, situada entre Tructini e Alvarín: "Et est ipsa villa vocitata Prado, et iacet in loco predicto inter Tructini et Alvarini...". O Prado, na parroquia de Podentes, e Alvarín, na parroquia de Soutomel, ambos no concello da Bola, están perfectamente localizados xa que as aldeas manteñen o antigo topónimo, pero non Tructin. Tructin volve a aparecer no ano 1327, nun documento achegado polo P. Flórez na España Sagrada, tomo XVII (De la Santa Iglesia de Orense, estado antiguo y presente, 1783), no que se recolle un documento do rei Afonso IX que confirma a doazón feita por el a favor de Odoario Ordóñez, deán da catedral de Ourense, no ano 1200. Anos despois, todo canto este Odoario Ordóñez tiña en Podentes, co casal chamado de Lopo Pérez, e o realengo do lugar de Tructin pasan a Gonzalo de Noboa, bispo de Ourense entre o 1320 e 1322 (Gundisalbus de Noboa, licet indignus Espiscopus Auriensis). Ante a ausencia doutras referencias canto á ubicación máis ou menos aproximada do cenobio, non quedaba outra que recorrer á microtoponimia, ao mellor soaba a flauta. Así que buscamos na tupidísima malla do Catastro. E a frauta soou: No mes de xuño de 2025, nun cruce que vai cara a aldea de O Xen (Oxén no nomenclátor) localizamos o microtopónimo TROITIN. Consultados Fernando Cabeza Quiles e Dolores González de la Peña, comentáronos que Troitín vén de Tructini, nome propio de orixe xermánica, en caso xenitivo de posesión; Troitín daría despois o apelido Troitiño.

 

 

 

Como vimos, no documento do 1021 di que Revelio Materniz doa ao mosteiro do Salvador de Celanova o mosteiro de Tructin coa súa ecclesie. Este mes de decembro de 2025 achegámonos ata o sitio coa esperanza de atopar algún vestixio, pero a mesta maleza onde localizamos o topónimo non nos permitiu albiscar a mínima muxica. Entón dirixímonos a Oxén, a 500 metros de Tructin. Durante un par de horas percorremos a aldea, mirando casa por casa, habitables e en ruínas, algunhas chamativas, pero nin rastro dunha igrexa ou capela. Ademais de varios hórreos e algún desgastado símbolo nas pedras, os únicos elementos relixiosos que vimos foi un cruceiro e unha cruz de madeira no muro dunha casa que en tempos tivo no pé unha inscrición que non se conserva. Lamentablemente non atopamos a quen preguntar.

 

 

Pero nas inmediacións localizaramos dous interesantes microtopónimos: A Cruz e Milladoiro, este referido ao montículo formado por pequenas pedras que romeiros e peregrinos ían amontoando ao paso cara algún santuario ou lugar de culto. Atópanse preto da Verea Vella, que debe ser a citada no documento do ano 1069: "... per suis terminis et locis antiquis...". Esta ruta utilizouse ata hai un cen anos polos zapateiros de Vilanova dos Infantes para ir a Allariz e vender os seus produtos, aproveitando para mercar o coiro nos famosos curtidoiros da vila. Temos bastante claro que a villa de Tructin e o mosteiro atopábanse nesta zona, quizais na aldea de Oxén que nalgún momento puído mudar o nome, ou no cercano Troitín/Tructin que hai uns mil anos acolleu unha aldea que se desenvolvería arredor dun mosteiro que, por motivos que descoñecemos, desapareceron. Non sería o primeiro caso en Galicia. Na próxima visita dedicarémonos a tentar recoller información oral, sexa sobre restos materiais, tradicións ou lendas.

 

       

* Ara inédita en Pereiro de Aguiar

No mes de marzo de 2025 colgaba no blog unha ara galaico-romana inédita que documentamos na comarca de Ourense pero, por distintas causas, non achegaba o sitio onde a localizara. Con motivo da presentación o día 23 de setembro de Epigrafía romana de Galicia II: Provincia de Ourense, editado pola Fundación Monteagudo, onde se recolle, completamos a información.  

 

A finais do mes de febreiro, Xosé Lois López de Prado Arias, do concello de Pereiro de Aguiar, informounos da existencia dunha ara anepígrafa (sen inscrición) na aldea de Pedraio, parroquia de Santa Marta de Moreiras, reutilizada como asento nas inmediacións da praza. Persoados en Pedraio o 5 de marzo, a ara xa non estaba no sitio, seguramente porque foi trasladada a outro lugar ou desapareceu. Pero, como acostumamos, percorremos a aldea por si atopabamos algo. A nosa sorpresa foi grande cando, reutilizada horizontalmente no muro dunha casa, vimos unha pedra de granito cunha inscrición en latín, e máis sorpresa nos causou cando comprobamos que se trataba, sen dúbida, dunha ara galaico-romana. Aínda que a epígrafe, gravada en cinco liñas, atópase bastante erosionada na parte central, lemos claramente “ANABA/RAEGO”, e na última a habitual fórmula, abreviada, “V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)”, onde a persoa que mandou facela sinala que cumpriu a promesa feita a unha divindade. Aínda que cómpre ser cautelosos, é probable que na parte superior figurara o nome de “REVE” ou "REEVE" que, xunto co epíteto “ANABARAEGO”, faría alusión a unha deidade autóctona. Ata o presente, as aras dedicadas a Reve Anabaraego concentraban a súa presenza en media ducia de epígrafes aparecidas na cidade de Ourense. 

 

 

 

Visitada polo profesor da Universidade de Alicante Juan Manuel Abascal Palazón uns días despois de que lla comunicaramos, completouna do seguinte xeito: "[R]e[ve]/Anaba/raego/C(aius) Fanniu/s Cluan/tis V(otum) S(olvit) L(ibens)", (Caius Fannius Cluantis dedicou este altar a Reve Anabaraego e cumpriu seu volto libre e merecidamente"). A ara, na súa parte superior, como apuntamos máis arriba, foi repicada, perdendo as letras onde figuraba o teónimo REVE. Queremos deixar claro que, aínda que non localizamos a ara sen inscrición da que nos falou Xosé Lois, senón fora por el seguramente non documentariamos esta con epígrafe. O que nunca saberemos, ao estar descontextualizada, é a procedencia exacta desta de Pedraio, se ben é probable que non estaría moi lonxe. Despois de comunicarllo ao Servizo de Patrimonio da Xunta de Galicia en Ourense, foi visitada polos seus arqueólogos e catalogada.