ROMANIZACIÓN DE GALICIA (PROVINCIA DE OURENSE)



ROMANIZACIÓN DA PROVINCIA DE OURENSE

ALLARIZ  
Aras de Augas Santas: Na igrexa de Santa Mariña. Trátase de dúas aras de planta cadrada e forma cúbica, unha disque coa imaxe da deusa-nai Cibeles e na outra esculpíronlle unha cruz cristiana; ambas foron reutilizadas como esmoleiros. Dende o ano 2013 están expostas nun pequeno museo habilitado dentro do templo.   
Epígrafe de Armea: Situado no muro dunha palleira que di "T(itus) CAESENNI(S...)", un antropónimo latino e que se atoparía no Monte das Casarellas, coñecido tamén como castro da Cibdá de Armea.
Ara na capela de Nanín (Nanín-Allariz): No interior da ermida de Santa Ádega, diante do altar. Apareceu no ano 1970 ao facer un recheo debaixo do altar. Polo de agora descoñezo que di a epígrafe. Sobre a ara vese a base dunha columna romana. Nas escavacións dos anos 1991 e 1992 saíu á luz unha necrópole cunha cronoloxía entre os séculos IX e XVII. (Foto: Javier Torres).
Inscrición (Forxás): "HERMI VICTORI/HERM VI/OD". 
Inscrición: "CAELENIC(us) FLAVIVS P". Viuna o P. Sarmiento nunha casa de Armea. 
Inscrición (Vilanova): No Museo Arqueolóxico de Ourense. Praca de mármore fragmentada en tres partes. Cando ingresou no museo no ano 1901 estaba en bo estado, debeu se cando o incendio de 1927 cando sufriu os danos. "M(arco) DOMITIO/SATVRNINO/MARCVS DOM/TIVS PATRI/VAL(eria) MAMILLA/MARITO". 
Inscrición (Outeiro da Laxe-Santa Mariña de Augas Santas): "H(ic) S(itus) E(st)". Atopouse no ano 1999, empotrada horizontalmente na rúa que sae da capela. Fragmento inferior dunha estela de granito co campo epigráfico rebaixado. 
Relevo de Amiadoso (San Martiño de Pazó): De mármore, salienta a característica de ter todas as súas caras decoradas. Estaba incrustado no muro dunha construción de Amiadoso que actuaba como capela e que foi identificada como un posible resto visigótico nun traballo no Archivo Español de Arqueología por Xaquín Lorenzo (outros autores levan a súa realización nos séculos X ou XI). Acuña Fernández e Valle Pérez dátanno no século II d.C. e Rodríguez Colmenero no século IV. Mais adiante, Bango propuxo a posibilidade de tratarse dunha Ascensión de Cristo, o que lle outorgaría un excepcional interese iconográfico, se ben hai quen elimina todo carácter cristiano aínda que puidera formar parte dun monumento funerario. No lugar hai vestixios dun xacemento tardorromano.    
Miliario (Santo Estevo-Os Espiñeiros-Pazó): Miliario anepígrafe diante da ermida do Santo Estevo.  
Anel romano: Con motivo das obras da Praza Maior no ano 1979 apareceu un anel de bronce. Tamén se atopou abundante material galaico-romano.    
Cidá de Armea (Augas Santas): Os primeiros restos da vila galaico-romana apareceron no ano 2011, con vidros, fustes, capiteis, moedas e terra sigillata. Nas escavacións do verán de 2014 descubriuse unha domus romana con habitacións e un patio exterior cuberto, datado nos sécuolos I, II e III. Tamén se atoparon pezas de vidro galaico-romanas, cerámica fina e obxectos dun tear. Tamén saíu á luz unha rúa dos séculos III-IV con 35 metros de longo e case tres de ancho, cun trazado recto e ben pavimentado. A zona elixida para esta nova fase foi a coñecida como Finca da Atalaia que xa fora escavada a mediados do pasado século XX por Conde Balvís. O proxecto Armea está dirixido polo arqueólo do GEAAT Adolfo Fernández, a través dun convenio de colaboración asinado entre a Universidade de Vigo e o Concello de Allariz. A campaña de 2022 permitiu rematar a escavación da domus norte e descubrir, entre outros elementos, parte dunha estela funeraria posiblemente procedente da necrópole, aínda por localizar, deste asentamento. Ata o presente saíron á luz tres grandes domus que se dispoñen arredor dunha rúa central empedrada. Hai quen sitúa aquí a mansio Salientibus.
Moedas: No castro de Armea, unha moeda de Decio Xuño Bruto, outra de Augusto e outras de Galieno. Na Airavella, moedas de bronce regaladas á Comisión de Monumentos de Ourense por don Francisco Conde Balvís.    
Necrópole de Augas Santas: Chamoso Lamas interpretouna como pertencente á época sueva.    
Pazó: A pouco metros do castro apareceron restos construtivos (tégulas, ladrillos) e cerámica de época baixorromana, sobre todo nas inmediacións da igrexa prerrománica que aproveita diversos materiais dun templo anterior de orixe xermánica (capiteis e relevos visigóticos datados no século VII).     
San Mamede de Urrós: Na igrexa apareceu unha ara datada entre os séculos I-III d.C., en cuxo focus superior custodíabase un relicario de madeira coa copia dun pergameo da consagración da igrexa polo bispo Martiño de Tours no 1147 (Pérez Outeiriño, 1979). A asociación do focus e o relicario indica que cando se fundou a igrexa xa acollía nela a ara, quizais cun certo valor sagrado e nela se gardaría o relicario como símbolo fundamental da igrexa, xa que todo elo estaba xustamente debaixo do altar, o lugar máis sagrado do templo. Segundo referencias dos veciños, o achado de "caixas de ladrillos" no cemiterio corresponderían con enterramentos romanos en relación coa ara, probando a existencia dun lugar sagrado máis antigo (Sánchez Pardo, 2009).     
Xacemento de Abuín (A Frieira): Cerámica común.     
Xacemento das Laxas.     
Xacemento das Raposeiras (Pumares): Fragmentos tégulas e ladrillos.  
  
 




 
 

 



AMOEIRO 
Ara a Moelio Mordonieco (Cornoces): Con tres inscricións, dúas nos lados e unha terceira na parte alta, ao lado do foculus. Dun soldado da Legio VII Gemina, con datación no 9º consulado de Vespasiano e o 7º de Tito (ano 79 d.C.). Ata o de agora é a única dedicatoria a esta divindade. Cortadas as molduras do pé e cabeceira. Lese: "MOELIO/MOROD/NIEGO/CAECILI/VS M(iles) LE(gionis) V/II V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)/III K(alendas) IVN(ii)/IMP(eratore) VESP(asiano)/VIII TITO V CO S/LAR(ibus)". Custodiada no Museo Arqueolóxico de Ourense. 
Ara ás Ninfas: Apareceu na paraxe denominada As Lameiras, xunto a estrada de Cambedo á Ponte dos Frades (Bóveda de Amoeiro). A divindade é NYMPHIS SALVTATIVVS, a dedicante SULPICIA SATVRNINA, e a fórmula de consagración EX VOTO.   
Capela de Sanxiao (Sanxiao-Fontefría): Ara aos Lares Viais que forma parte da pía bautismal da capela, está colocada do revés; Lese: "LARI(bus) VI/ALIBVS/PETRO/NIVS/EX VO/TO P(osuit). No centro da zona da ábsida hai un sillar con decoración xeométrica en relevo composto pola repetición dun dobre entrenzado; no paramento sur hai un motivo decorativo case idéntico ao anterior, aínda que máis desgastado. Estes relevos considéraos Rivas Fernández de época xermánica, mais Ferro Couselo e Xaquín Lorenzo Fernández din que poden proceder dun castro cercano.  Quizais fose un edículo romano dedicado aos Lares Viais e logo igrexa visigoda. 
Lápida (Castro do Rodeiro-Abruciños): Foi atopada ao abrir unha canteira nos montes de Rodeiro. No lugar onde apareceu a peza houbo un castro e despois un castelo. Presenta na súa cara anterior, a modo de cartela, unha inscrición nunha liña sobre un campo escavado. Incompleta, lese: "ORIVS". Aínda que hai quen a supón de orixe romana, creo que se trata dunha peza sueva ou visigoda. No Museo Arqueolóxico de Ourense.  
Miliario anepígrafe situado nun cruzamento de camiños da Venda Nova (Bóveda de Amoeiro). Dado a coñecer por Rivas.    
Xacemento de As Pereiras (Cima de Vila-Trasalba): Trátase dun xacemento romano-medieval onde apareceu diverso material, entre outro un forno "tipo Castromao", pedras traballadas, cacharros cerámicos, un gancho de ferro ou un broche de cinto de bronce decorada coa frase CHR(istu)S SI(t) / TECVM. Documéntanse varias estruturas (foxos, gabias) recheas con depósitos de material cerámicos. 
Xacemento da Mora, con muro e foxo.
 


 

A ARNOIA
Aras a Xúpiter e ao Sol (Sendín-A Arnoia): Iovi e Soli. Atopadas no ano 1958 nunha finca coñecida como O Foxo. Estiveron no Museo de Artes e Costumes Populares do Ribeiro, en Ribadavia; na actualidade custódianse no Museo Arqueolóxico de Ourense. Datan do século II d.C.
Ara anepígrafa de granito.
Inscrición: "]/EX VI(su) FEC(it)". 
Cepo de Ánimas de San Amaro (A Arnoia). Ara coa inscrición borrada, con focus reutilizado para peto, agregándolle unha tapa de ferro.
  
 

BALTAR 
Aras na capela da Asunción: Aínda que se atopan no presbiterio da capela da Asunción, parroquia de Baltar, ao parecer proceden do castro de Outeiro ou do lugar da Santa. Nunha lese: "D (eo) REVE/LARAVCO/VALEN(us) APER EX/VOTO", "Para Reva dos Laraucos, de Valeno Aper por unha promesa". Na outra ara, con base e cornixa molduradas, no campo epigráfico, moi desgastado, tamén semella estar dedicada a Reve, interpretándose: "R(eve? . LA(rauco?)/P(ublius) . V(alerius)/EX . D(evotione)". (Achegada polo profesor da Universidade de Alacante, Juan Manuel Abascal Palazón).
Ara do Bouzo (O Bouzo-Garabelos do Bouzo): Na capela do San Bieito. Elimináronlle a inscrición ao adaptala como pía bautismal, ampliando o focus. 
Ara: "D(is) M(anibus) S(acrum)/VIR(...) MATER(...)/SEV(...) SEVERO/CON (iugi) MER(entis) AN(norum) XXIII". 
Ara (Barrio-Vilamaior da Boullosa): Rivas Fernández, en Varia Epigraphica (Boletín Auriense, 1999), cita unha ara bastante deteriorada, con cornixa, corpo central e base, coa inscrición "REVE V/[-] ET [--]/---". Gravóuselle unha letra P moderna. Descuberta no ano 1981. Sostén a galería de madeira dunha vella casa. 
Inscrición: Fragmento en granito coa epígrafe "]I///CV/---".
Castro de Outeiro (Baltar): Romanizado. Situado na Serra de Gomariz. Nas inmediacións apareceron fragmentos de sigillata e instrumentos de ferro.   
Minas auríferas: Segundo algunhas teorías, as canles e os pozos cegos do aluvial da Veiga son restos dunha mina aurífera de época romana. No mes de xullo de 2021, os xeólogos Eduardo González Clavijo e Óscar Pazos localizaron unha explotación aurífera na raia entre Galicia e Portugal, a carón do paso fronteirizo entre Baltar e Montealegre, a só tres quilómetros do espectacular castro da Boullosa.  
A Rousía: Nas faldras da Serra de Larouco. Poboado citado por González de Ulloa no ano 1777 quen asegura que aquí había unha grande e antiga poboación. Mesmo hai quen conxectura que se trataba da Aradauca de Ptolomeo. Segundo a lenda, o pobo foi abandonado por unha praga de formigas. 
Xacemento das Santas  ou As Muradellas (Vilamaior da Boullosa): Posible vila. Apareceron tégulas, ímbrices, anacos de ladrillos e cerámica común. O lugar está moi modificado pola concentración parcelaria. 
Calzada Romana de Romariz.
Outros xacementos: Forno da Tella ou Freixediño (Niñodaguia), explocación mineira dos Picotiños (Santo Antoniño-Vilamaior da Boullosa), Campo de Ourique ou A Telleira, explotación mineira en Vilamaior da Boullosa. 
Moedas do século I d.C. e un bronce inclasificable. Cavada Nieto cita nove moedas, unha de Galieno.
 


 


BANDE 
Campamento, mansión e estación balnearia de Aquis Querquernis: As primeiras referencias datan de principios do século XVII en que Castellá y Ferrer fala das ruínas dunha cidade romana en A Cidade, entre Os Baños e Porto Quintela, facendo mención tamén dun miliario adicado a Traxano con indicación da milla 38. Posteriormente tamén fan referencia ao campamento o P. Sarmiento, o P. Flórez e Ceán Bermúdez, mais identificándoo, erradamente, con Aquis Originis.  Recompila varios achados epigráficos. Mais sería Díez Sanjurjo o primeiro en asegurar que o xácigo tratábase de Aquis Querquernis, a terceira mansión do Itinerario de Antonino. Dende o Seminario de Estudos Galegos, baixo a dirección de López Cuevillas, acométense as primeiras escavacións. Nos anos setenta Caamaño recolle varios materiais. As escavacións sistemáticas son a partires do ano 1975, a cargo de Rodríguez Colmenero e a xente do Grupo Arqueolóxico Larouco. A finais do século XIX e principios do XX, HübnerSituado no lugar de Porto Quintela, parroquia dos Baños. Campamento activo ata finais do século IV d.C. Existen dúbidas canto á unidade militar asentada no campamento, probablemente fose a Cohors I Galica, dependente da Legio X Gemina, entre mediados do século I e finais do século II d.C. Construído ao pé da Vía XVIII. Atopáronse puntas de lanza, regatóns (parte inferior da lanza) e fragmentos de espadas longas de cabalería; tamén taboleiros de xogo, unha aguia de bronce interpretada como remate dun estandarte do século I-II d.C., e material médico en bronce como forceps e pinzas. Tamén se localizou un horrea para almacenar excedentes agrícolas. Nas últimas escavacións levadas a cabo no ano 2010, dirixidas polo arqueólogo Santiago Ferrer, saíron á luz dous novos strigia (barracóns) destinados ás tropas así como numerosas pezas cerámicas e algunhas moedas. Aquis Querquernis sería a capital da Civitas Querquernorum. 
Ara (Os Baños): Di: "NYMFIS/BOELI/VS RVF/VS PRO/SALVTE/XVA VS", "Boelio Rufo cumpriu este voto ás Ninfas pola súa saúde".    
Ara (Os Baños): A Marte, adicada por Martia Flacila; lese: "[/MARTI MA/RTIA FLA/CILLA EX/VOTO". 
Ara (Lueda): "---/AVITI [F(ilius)?]/V(otum) L(ibens) A(nimo) S(olvit). Na capela de Santa Mariña. Fragmento inferior dunha ara que conserva o corpo central e a base. Descubriruse no ano 1988.  
Ara aos Lares Viais (Santa Comba): Citada por Castellá Ferrer quen di que servia de pía de auga bendita na igrexa. Líase: MAXV/MVS LOV/ESSI F(ilius) LA/RIBVS VI/ALIBVS/V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)", ("Máximo, fillo de Lovesio, cumpriu o seu voto aos lares viais, de boa vontade").
Ara a Xúpiter (Santiago de Güín): No ano 1953, o seu descubridor levouna para un pequeno museo que tiña en  Valverde (Allariz), doándoa ao ano seguinte ao Museo Arqueolóxico de Ourense. Lese: "FL FLAV/I IOVI/VOTV/M S L A, ("Flavinus, fillo de Flavio, cumpriu o seu voto a Xúpiter cun ánimo alegre").
Ara a Xúpiter: Na capela de Santa Comba.    
Epígrafe de Diana: Inscrición transmitida nun manuscrito do século XVIII, conservado no arquivo da abadía de San Domingos de Silos. Apareceu no altar da igrexa de Santa Comba de Bande. No centro do epígrafe apréciase unha fendedura horizontal así como síntomas de destrución no bordo inferior esquerdo. Lese: "DIANAE/SA(crum)/QUAE RES/VICTOR(iae)/EX MO/NITV". 
Epígrafe: No Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1898 fala dunha epígrafe empotrada na parede dunha casa situada fronte a reitoral de Santa Comba, estudada por Hübner nos anos 1869 e 1878. No Boletín do ano 1910 adícalle un artigo Marcelo Macías. Lese: "PRO SALVTE/IVLIAE A V G/MATRI/CASTROR/ET A V G A LV/CIDIVS MA/RINVS/DEDI/CAVIT".
Inscrición desaparecida: Atopada preto do castro de Rubiás: "MEDANVS ARCISI F(ilius)".
Inscrición desaparecida (Baños de Bande): "CARI(o) DE(o)/FLAC(c)VS/SECVNDI V. S.".    
Representación de Harpócrates en bronce, atopado preto de Aquis Querquernis. 
Castro de Rubiás: Atopouse unha aguia, interpretada como un aplique que podía formar parte dos adornos dun cabalo e unha inscrición adicada a Traxano. Canto á aguia, e segundo información recollida do Museo Arqueolóxico de Ourense, cómpre precisar que a atribución a este xacemento débese a unha breve nota publicada tras unha visita dos membros da Comisión Provincial de Monumentos de Ourense que tivo lugar o 24 de outubro de 1935. Dita nota non dá información do lugar e das circunstancias do achado, limitándose a recoller o material recuperado polos veciños de Rubiás na comarca, polo que moitas pezas poden pertencer a outros xacemetnos, como por exemplo o campamento de Aquis Querquernis. 
Miliario de Adriano (As Maus): Apareceu no lugar coñecido como A Veiga no ano 1988, baixo as augas do encoro das Conchas; trátase da parte inferior dun miliario; na actualidade atópase no Centro de Interpretación.    
Miliario de Constancio (Lobosandaus): Actuaba como pé dun hórreo. Lese: "FLA(vio) IVL(io)/CONSTANTIO/AVG(usto) NOB(ilissimo)/PRIN(cipi)", ("Dedicado a Flavio Xulio Constancio, augusto, nobilísimo príncipe"). Hoxe en día está custodiado no Centro de Interpretación.     
Miliario de Magnencio (Santa Comba): Foi atopado formando parte do muro dunha casa arruinada xunto a igrexa visigótica. Na actualidade está no Centro Arqueolóxico de Aquis Querquernis. Lese: "IMP(eratori) CAES(a)/RI DO(mino) N(ostr)O/(ma)XIMO/MA(gnentio)", ("Dedicado ao noso señor o césar emperador Máximo Magnencio"). 
Miliario de Ponte Cadós (Cadós): Desaparecido. Anepígrafe. Coñecido por noticia de Puig y Larraz o seu descubridor. 
Miliario Ponte Liñares: Anepígrafo; fragmento dun miliario situado no interior da ermida de Ponte Liñares, facendo a función de pía de auga bendita.  
Miliario de San Fiz (Ribeiro): Anepígrafo; trátase do fragmento dun miliario que servía de pedra dun pasadoiro (poldras) no río Limia.    
Miliario na Gándara (Meixide), anepígrafe. Citado polo P. Matos Ferreira a mediados do século XVIII con motivo de describir a vía romana que nos Chaos (Santa Comba de Bande) deriva da XVIII cara a Lugo. Non se conserva. 
Miliario de Adriano (Santa Comba): No interior da igrexa visigótica, utilizouse como pía de auga bendita. Trátase dun tambor de granito extraído dun cilindro maior e adapta á función citada, conservando vestixios de letras. Miliario en Santa Comba: Coñécese a través de Fr. Martín Sarmiento quen o atopou na adega da casa do dura de Santa Comba. 
Miliario a Máximo e Maximino (Porto Quintela): Desaparecido. Atopado entre Baños de Bande e Porto Quintela, preto da estrada antiga de Ourense a Portugal. O epígrafe foi lido por Marcelo Macías, contaba con abundantes esmoucas e rozaduras na superficie, segundo referencia da revista Nós.
Moedas: En Ponte Liñares.
Restos de calzada (Vía XVIII) entre Ponte Cabanas e Nigueiroá. Tamén en Güin.
Xacementos romanos da Veiga das Maus (As Maus), Regulfe e A Telleira (Santa Comba), Veiga de Nigueiroá (Nigueiroá). 
Tumbas da Telleira (Santa Comba).   
Vestixios no Alto da Mazorra (Xordos-Bande), na Veiga das Maus (Os Baños), Chaverga (Pereira-Corvelle), na Veiga de Nigueiroá (Nigueiroá), en Regulfe e A Telleira (Santa Comba).  
Centro de Interpretación Aquae Querquennae Via Nova (Porto Quintela-Os Baños): No interior están expostas pezas do campamento situado nas inmediacións e doutras partes da comarca: Cerámica, pracas, miliarios, aras...
    

 
 
  

 
 
 



BAÑOS DE MOLGAS  
Mansión: A mansión Salientibus é citada no Itinerario de Antonino e no Anónimo de Rávena. Hai autores que a sitúan en Baños de Molgas (Díez Sanjurjo e Caamaño Gesto), aínda que Rodríguez Colmenero et alii (2004) lévanna para Xinzo da Costa, en Maceda, pois reparan nun topónimo, As Fontes, tradución exacta de Salientibus. 
Aras na igrexa de Santa Eufemia (Santa Eufemia-Ambía): A ara crese que se  atopaba xunto unha fonte que aínda existe, A Fonte das Ninfas, que ten unha inscrición posterior. Logo foi trasladada para a igrexa, colocada do revés, actuaba como soporte do altar, na actualidade atópase detrás do altar maior. Foi descubera polos señores Díez Sanjurjo e Palacios No ano 1968 Xaquín Lorenzo Fernández, coa colaboración de D´Ors e Bouza Brey (Inscricpiones romanas de Galicia IV. Ourense), leu: "AVRELIS/FLAV(u)S/TAM(acanus) TANSTACANVS/NYMPHIS/EX VOTO". No 1987 Rodríguez Colmenero dálle a mesma lectura. Pero Manuel Vidán Torreira, no 2011, le: "AVRELIS/FLAVIUS/SANITATE CASSVS/NYMPHIS/EX VOTO", ("Aurelio Flavio, falto de saúde, ás Ninfas por voto").
Ara (Presqueira): No formal da cabeceira da igrexa, contra o que apoia o retábulo, hai á beira da sancristía unha ara que di: "DIVS/MANIBVS P/OS TA/ARA F/LAVI", ("Aos deuses Manes (foilles) posta a ara de Flaviano (fillo de) Flavio"). Cortada pola parte superior. Foi trasladada ao emprazamento actual a finais do século XVIII. 
Ara de Suatorre (Ambía): Ás Ninfas, adicada por Aurelio Flavio Tamagano. Apareceu no faiado dunha casa que en tempos foi dependencia do señor de Ambía. Con loculus para reliquias agrandando o foculus. Repicada segundo Rivas Quintas polo século VI ou VII (algún autor sinala para a reutilización o comezo do terceiro terzo do século IX) para cristianizala, para honrar un personaxe da contorna de nome Analso, posiblemente un bispo anterior ao ano 872.: "(cruz grega) IN D(E)I N(OMI)NE ANALSVM (H)HOREM". Escrita por tres caras. No Museo Arqueolóxico de Ourense.      
Ás de bronce: Dúas pequenas ás en bronce interpretadas como ás da vitoria que poderían corresponder a un estandarte militar. 
Lápida (Os Baños): De Boelius Rufus, estudada por Hübner. Mercada pola Comisión de Monumentos de Ourense a finais do século XIX. 
Moedas: Barros Silvelo fixo un debuxo dunha moeda romana atopada nos Milagres. Cavada Nieto cita varias moedas nas antigas termas.
Miliario (Baños de Molgas): Situado na terraza dunha casa preto do río Arnoia e da ponte romana. Lese: "............../PONT(ifici) MAXIMO TRIBVNICI/DE POTESTATI CONSVLI III TER/PROC(onsuli) PATRI PATRIAE", "...pontífice máximo, investido co poder tribunicio, cónsul por terceira vez e procónsul pola terceira, pai da patria". Di Rodríguez Colmenero que podería tratarse dun miliario dedicado ao emperador Caracalla pero difire un pouco da redacción dos exemplares deste emperador polo que pode atribuírselle, talvez, a Caro.
Miliario Subalonga: No antigo camiño de Vide a Foncuberta, localizado por J. C. Rivas no ano 1973, formaba parte dun valado; desaparecido. 
Mina do Medo (O Medo-Vide): Explotación mineira secundaria destinada ao beneficio de mineral de ferro onde se aprecian as gabias.    
Santa Comba: Inscrición adicada a unha emperatriz chamada Iulia; tambor de granito utilizado como pía de auga bendita extraído dun cilindro maior proveniente dun miliario adicado a Adriano.  
Xacemento dos Casares (Areas-Baños de Molgas): Segundo o propietario da finca apareceu un pozo de un metro de diámetro e catro de fondo escavado na rocha, gran cantidade de tégula, cerámica e escoiras. 
Xacemento das Cornedas (Cambeira-Ponte Ambía): Apareceron fragmentos de tégula e anacos cerámicos. Segundo os veciños de Marzá, aquí estivo o antigo pobo e a capela. 
Xacemento dos Iglesarios (As Casas Novas-Presqueira): Segundo os veciños apareceron restos de esqueletos (cranios) e unha arca feita de ladrillo que dicían servía para "gardar o sol". Tamén din que aquí estaba a primitiva igrexa. Aquí é onde apareceu unha ara aos deuses Manes. 
Xacemento das Leiras Longas (A Fachela-Vide): Apareceron fragmentos de tégula e un muíño, e un anaco de catillus.    
Xacemento de Tras da Pousa (Baños de Molgas): Abundantes fragmentos de tégula ao facer movementos de terra para a plantación de árbores. Ao outro lado da estrada hai un altiño que podería encaixar cun pequeno castro con croa achairada e defensas naturais.  
Xacemento da Vila (Almoite): Con motivos duns traballos agrícolas, o propietario da finca atopou un muro soterrado que resultou ser a parte de planta rectangular e esquina redondeada realizado en cachtería de granito. Apareceron fragmentos de tégulas, cerámico común romana, parte dun muíño circular, dous pondus e un morteiro en granito.  
Vía romana pola parroquia de Lama Ma.
 





 

 



BARBADÁS
Ara (Santa Euxea-Piñor): Só se podía ver a parte superior. Estaba formando parte da parede exterior da vella capela de San Xoán, en Santa Euxea (aínda se conservan algunhas pedras comidas pola maleza). Dise que desapareceu baixo a cabeceira do noiro da autovía das Rías Baixas, pero no mes de novembro de 2021 dous veciños contáronme que esa información era falsa, en realidade levánronna. 
A Palleteira (A Viña-A Valenzá): Xacemento situado no alto dun outeiro entre A Valenzá e A Lama. Alterado por varias casas e pistas.   
A Verea Vella (Loiro): Só existe unha referencia de López Cuevillas sobre o achado de tégulas, moedas e restos dunha vila romana, construída xunto unha vía secundaria.   
Moedas en Loiro con restos dunha vila, e xunto a vía romana.
 


O BARCO DE VALDEORRAS 
Ara a Atilaeco: Apareceu ao facer os traballos nunha finca da Av. de Santiago Melo, do Barco, na paraxe coñecida como Porto Carballo. Na actualidade atópase no xardín dunha casa da Pobra coñecida como "Playa de Oro". Dedicada por un soldado da Legio VII Claudiana. Polo nome da lexión, Rodríguez Colmenero data a peza no reinado de Claudio II o Gótico (268-270 d.C.). A divindade quizais teña relación coa actividade mineira. Lese: "ATILA/ECO/L(ucius) COR/NELIVS/PLACID/VS/I(centuria) LEG(ionis)/VII GE(minae) P(iae) F(elicis)/EX VOTO M(erito)", ("Lucio Cornelio Plácido, centurión da Legio VII Claudiana, pía feliz, cumpriu o voto merecido a Atilaeco". Cronoloxía no reinado de Claudio II Gótico (268-270). 
Ara de Millarouso e Santurxo: No altar maior da igrexa parroquial, empotrada nun muro. Lese: "LIBERO/PATRI/G VETTIVS/FELICIO", "G Vettius Felicio mandou edificar este altar a Liber Patri". Libero Patri adoita identificarse co deus romano Baco, se ben non hai consenso canto a asociar este Pai Liberador coa protección dos viñedos. Baco, ademais, tamén é protector da morte. Citada no Boletín da Comisión Provincial de Monumentos Históricos e Artísticos de Ourense, no número 22, de outubro de 1901. 
Inscrición: "ENDIVS/CARANCI/S". 
Inscrición (Viloira): Q(uintus) IUL(ius) TIRO/TILENO/V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)". Atopada no ano 1970 preto do regueiro de Santigoso, nas inmediacións da igrexa de Viloira. O nome de Tileno non se vincula a un deus romano. O máis salientable é que esta mención determina a relación desta divindade co monte Teleno, o máis alto da provincia de León, e coa serra do mesmo nome.  
Miliario (A Proba): Anepígrafo, atopado polo arqueólogo Xosé Anxo Muíños no xacemento de San Salvador.     
Camiño das Gulpilleiras (O Córrego): Posible vila. Moi Alterada na actualidade pola construción de edificios, así como pola pista que vai á aldea de Vilanova. 
Explotacións mineiras da Boca do Regueiro (Albar-Santigoso); Campa Grande, As Covas, Os Candís, Os Forroxancos: entre o río Galir e o regueiro da Portela (Éntoma); As Veigas (Coedo); A Veiga (Millarouso); na da Pía da Moura (A Pobra) poden verse dúas canles escavadas na rocha; restos de enterramentos e sumidoiros (A Pobra); A Devesa (A Pobra): Tégula e restos de pizarras pertencentes a muros, nos valados dalgunhas fincas aparece formigón romano.
O Pendón (Alto de San Pedro-Santa Mariña do Monte): Asentamento entre o río Sil e o regueiro do Real. O foso está moi desfigurado polos labores agrícolas.  
Ruina montium na Raia de Éntoma.   
As Devesas (Éntoma): Explotación mineira entre os ríos Sil e Galir. 
San Salvador (A Pobra): A existencia dun campamento romano nas inmediacións xa é coñecida dende finais do século XIX grazas ao labor da Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Ourense. Vinte tumbas de forma rectangular, ademais dunha rúa e canalizacións que desembocan noutra de maiores proporcións e edificacións fortificadas.     
A Granxa ou Val de Salgueira (A Pobra): Tégulas.     
Vila da Costa da Parva (Forcadela).      
Vila das Poulas (Millarouso). 
Asentamento do Castrillón e do Monte Cavaxón (Santigoso). 
A Finca da Cruz ou Pinar do Rego: Restos dunha explotación aurífera situada preto do río Sil. En febreiro de 2011, o Concello encomezou o seu acondicionamento o que non evita que dous meses despois algúns colectivos se cuestionen os traballos de mantemento do recinto (lixo, camiños mal definidos...). Xácigo moi alterado pola construción do cemiterio e outras edificacións.
Xacemento da Cruz do Barco (O Barco).
   

 

 
  
BEADE
A Mourisca (Beade): Posible vila romana. Atopáronse restos cerámicos e de sillares. Moi alterado polos labores agrícolas. 

BEARIZ
Ara en Beariz: O día 15 de agosto de 2015, o profesor de música e apaixoado polo patrimonio de Galicia que leva catalogados centos de monumentos ao longo do país, Óscar Franco Barros, achegoume a foto de parte do que parece ser unha ara romana situada no adro da igrexa de Santa María de Beariz. En principio semella que foi bastante retocada, quizais para seren reutilizada para algunha outra función, como aconteceu con moitas outras pezas da época esparexidas por Galicia. Polo momento descoñecemos a procedencia e para que foi utilizada antes de seren traslada para o adro do templo. Na mesma igrexa localizou un capitel reaproveitado como chanzo para subir ao campanario.   
Epígrafe (As Antas): "D N/GALERIO/VALERIO/MAXSIMINO/IMPERATORI".
Epígrafe (As Antas): "D(omino) N(ostro)/(im)P(eratori) CLAVDIO/IVLIANO/VICTORI AC/TRIVM(m) PHATORI/(pe)RPETVO/SEMP(er) AVG(usto)/ XXXII".
Explotación mineira de Muradás (Beariz).  
Calzada xunto a ponte de Ricovanca (Xirazga). 
 

OS BLANCOS
Ara de Vilar de Covelas: Doada ao Museo Arqueolóxico de Ourense por Elixio Rivas no ano 1995.
Complexo paleocristián de Ouvigo: Dado a coñecer por Antonio Rodríguez Colmenero no ano 1971, encargado polo Museo de Ourense para realizar o inventario da Limia e bisbarra que rematou coa exhumación dunha necrópole e dunha edificación que, segundo o descubridor, é de época tardorromana. Das catro etapas construtivas, a máis antiga data do século IV e consistiría nun edificio dividido en dous ámbitos, ábsida e nártex, adicado a funcións comunitarias cristiás a partir de materiais reaproveitados doutras edificacións. Asociadas a el aparecerían diversos materiais como teselas, mosaicos, estucos e moedas. A pesares de ser un BIC, atópase abandonado e en pésimo estado de conservación.Tamén apareceron restos romanos na parroquia de Covelas.   
Xacemento Aira do Curro ou Capela de San Salvador (O Mosteiro-Aguís): Apareceron tégulas, ladrillos, sepulturas e restos óseos. 
Xacemento de Avilleira (Vilar de Covelas-Covelas): Entre os ríos Limia e Mouril. Apareceron moas de muíño, tégulas e fragmentos cerámicos despositados no Museo do Santuario dos Milagres.
 
  
 

 


BOBORÁS
Xacemento de Daviña (Brués). 
Minas auríferas (Brués).
 

A BOLA
Ara de San Munio de Veiga: Empotrada na reitoral de San Munio, foi atopada por Manuel Blanco Guerra o 5 de agosto de 1972, aparecendo a reseña nos xornais La Región e o desaparecido El Pueblo Gallego da época. Está dedicada a Xúpiter. Lese: "I(ovi) O(ptimo) M(aximo)/LIGARIVS/SABINVS/V(otum) . S(olvit) . L(ibens) . M(erito)". Na actualidade está no interior da igrexa.
Epígrafe (Alto de San Cibrao-Pardavedra): Praca de granito fino moi desgastada, coa inscrición manipulada e regravada, e as letras pintadas en negro. Atópase na fachada principal da ermida de San Cibrán. Debido á manipulación, a interpretación non resulta doada (Rivas Fernández, 1999): "]/FLAV(ius) VBAICI/BOVITA/L(ucius) FLAVIVS AG/EI N" (?).
 
  
 

O BOLO
Epígrafe (Chao do Castro): Nalgunhas publicacións a lectura aparece como "ANOD(io) M(arcus) SIGIR(us)", "Marco Sigiro fixo esta dedicatoria a Anodio". Na parte superior ten unha figura antropomorfa que pode ser a representación dalgunha divindade. Atopada nas inmediacións da igrexa. Segundo Silvia Alfayé Villa (2013), cando se desprazou ata o lugar no ano 2010 a peza desaparecera, descoñecéndose o paradoiro actual. Mais si tivo acceso a varias fotografías e un debuxo realizados por un veciño. Á vista das imaxes puído comprobar que non se trata dunha peza romana, senón moderna, onde o suposto teónimo indíxena Anodio débese ler en realidade como "AN(n)O D(e)", e a figura sería a representación esquemática dunha cruz cristiana.
Epígrafe: "COROPOLLA".
Estela: Fragmento dunha estela decorada con dúas rosáceas hexapétalas e un friso de seis arcos reutilizada nunha vivenda. 
Restos nas Ermidas (As Ermidas).  
Explotación mineira das Barrancas (O Seixo).  
Restos na Fraga da Moura (Vilaseco).  
Vestixios en As Casas (Xava).
 


CALVOS DE RANDÍN
Ara de Rioseco: Reutilizada como pé dunha pía de auga bendita da igrexa de Santa Mariña. Desgastada. Dedicada a Xúpiter Óptimo Máximo. Publicada no Boletín Auriense no 1983 por J. Rodríguez González e A. Seara Carballo que leron: "IOVI OP / IMOM / --- / ---". Supoño que se trata da mesma ara recollida en Aquae Flaviae (1997) por Rodríguez Colmenero, que leu: "IOVI D(eo) / OPTIM(o) / MAX(imo) Q(uintus) VANI / LO LAGI / VS".
Inscrición (Pintás-Lobás): Aos Deuses Manes. Reaproveitada nun muro exterior a ras do chan da capela de Nosa Señora de Pintás. O profesor da Universidade de Alacante, Juan Manuel Abascal Palazón di que se trata dun obxecto insólito na epigrafía romana en Galicia, onde os textos adoitan atoparse en estelas, e onde o cipo romano clásico de base cadrada é un soporte case descoñecido. Moi erosionada. O profesor da Universidade de Alacante, Juan Manuel Abascal Palazón, leu: "D(is)? M(anibus)---] / [---] / [---] / [---]".



CARBALLEDA DE AVIA
Vila de Coto dos Mouros (Abelenda das Penas): Foi escavada por Xoaquín Lorenzo. Construción de tipo rectangular compartimentada en cinco estancias, algunha con restos de enlousado. Recuperáronse tégula, cerámica común e decorada, unha pondera de tear, fragmentos de vidro, unhas tenaces de ferro e algúns fragamentos de terra sigillata. Na actualidade atópase tapado pola matogueira.   
Outeiro da Cortella ou Os Cortellos (Muimenta): Posible asentamento rural de época romana. Atopáronse tégulas e fragmentos cerámicos. Os veciños din ter visto restos de marcos enterrados e anacos de potas de barro cando se traballaba a terra, na actualidade a monte. No espazo chairo que hai xunto o outeiro, coñecido como chaira das Antas, apareceron anacos de tégula.
 

CARBALLEDA DE VALDEORRAS
Canle de Vianzola (Casaio).
Explotacións mineiras do Aro, Pena Tallada, Vilacristobo, Valdevila (Sobradelo).
Explotación mineira de Calabagueiros ( Pumares). 
Explotación mineira da Medua (San Xusto): Emprazada nunha terraza terciaria do río Sil onde se utilizou a técnica da ruina montium; aínda se poden ver as galerías e as canles de lavado de mineral (agogae). 
Explotación mineira da Pena do Corvo (Robledo).
Fíbula de Casaio: Realizada a partir dunha pequena placa de bronce que conta nas súas esquinas cuns remates en forma de bóla. As súas dimensións son de 2,66 por 2,48. Na parte posterior conta cun enganche. Na parte anterior apréciase a decoración, un cadrado dividido por unha cruz que se atopan no interior dun cadrado maior, formando así oito triángulos rectángulos. 
Miliario en Sobradelo.
Xacemento do Pendón (Pumares). 

 
O CARBALLIÑO
Explotacións mineiras de Madarnás (Madarnás) e O Mosteiro (Lobás).  
Xacemento romano-medieval (Caldas de Partovia). 
Xacemento preto do Coto da Torre (Trigás-Sagra): No lugar documéntase unha torre medieval, mais é probable que o sitio fora utilizado en época romana.  (Información achegada pola arqueóloga Nieves Amado Rolán).
 

CARTELLE 
Ara de Couxil: Esta ara de granito foi reutilizada como material de construción na igrexa parroquial de Couxil, localizada cando as obras de restauración na década dos anos noventa do pasado século XX, empotrada en posición horizontal. A preparación da pedra como sillar ocasionou a eliminación de parte da peza, se ben si se conserva o corpo central co texto epigráfico aínda que afectou ás primeiras letras do lateral esquerdo, principalmente ás da primeira liña que se perderon na súa totalidade. C. Búa Carballo (1999) propuxo a seguinte lectura: "PO/M P E IV SSA B I/N V S CVSV E/V S L M", onde o nome do dedicante sería Pompeius Sabinus, e o da divindade Cusue Mepluceeco, proposta que revisa posteriormente para a divindade con outra posible lectura: Ampeluceeco. Mª Cruz González Rodríguez (2010), cre que é posible outra lectura con diferente división e restitución dos nomes: "[---] VSA B I/N ICVSV E/M EL VCE LO/V S L M", "[---] us(?) Abi/nicus (?) Ve/melucelo (?)/v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito)", onde o dedicante sería [---] us (?) Abinicus (?) e non Pompeius Sabinus, e o da divindade Vemelucelo (teónimo dun só elemento) e non Cusue Mepluceeco, situando a súa execución entre finais do século II e a primeira metade do século III d.C.   
Castro de Outeiro de Pazos (Espiñoso): Romanizado, apareceron restos cerámicos e tégulas de época romana. 
Vestixios campamento (Outeiro de Vimieiro). 
A Armada: Topónimo quizais relacionado cun posto de control e vixiancia do exército romano.
 

CASTRELO DE MIÑO 
Castro de Castrelo (Castrelo): Onde asenta a igrexa parroquial. Ao parecer, na decáda dos oitenta do século XIX, atopáronse moedas e algunhas lápidas de época romana.   
Castro de Macendo: Apareceron restos cerámicos de época castrexa e cerámica e tégulas romanas.   
Castro de Santa Lucía: Romanizado.    
Termas (Castrelo): Xunto ao encoro de Castrelo. Xacemento moi alterado, consérvanse tres ocos por onde discorre a auga quente e un alxibe. No ano 2011, a Confederación Hidrográfica do Miño-Sil paralizou o proxecto que tiña o Concello para a súa restauración aproveitando un obradoiro de emprego.  No mes de outubro de 2017, debido ao baixo caudal do río Miño, apareceron dúas piscinas con auga a 50 graos e cinco pozas auxiliares feitas con pedra de cantería, ademais das canles polas que discorría. O conxunto quedara baixo a presa construída no ano 1969. Conta a lenda que o criado de San Telmo levaba en dous caldeiros as Burgas para colocalas en Ribadavia pero os veciños da vila apedreáronno e saíu correndo, levándoas, entón, para Ourense. De camiño, das pingas que se lle verteron na fuxida naceron as fontes termais.   
Mina aurífera (Astariz): Aínda se poden adiviñar os restos dun posible lavadoiro de ouro. 
Lavadoiro (Prado de Miño): Lavadoiro de mineral. 
Referencias en varios puntos do concello á aparición de moedas, tégulas e lápidas con inscricións.
 

CASTRELO DO VAL 
Ara do Castro de Cabanca: O castro, moi romanizado, foi escavado a mediados do século XX por Xaquín Lorenzo Fernández e Taboada Chivite. Dise que foi atopada no patio da casa dun veciño ou, o máis probable, na ermida que se ergue sobre o castro, posta baixo o padroado de San Martiño; facía de pousadoiro da imaxe do santo. Custodiada no Museo Arqueolóxico de Ourense. Non hai consenso canto a súa lectura. Uns len: "T CAS CAENVS/TAMA NAN/DEC AL I GIG/COM ML DICIAENS DO NS/IOVI O MVS/LA"; outros (Le Roux e Tranoy): "L CAS CAEN/TAMAC)NEM/DEC AL CIG/COMP BEL TORQV/HALE S DONATYS/IOM V S LIA", "Lucio Cassio Caeno, tamagano, pertencente á centuria de Nem... decurión da ala (I) dos gigurros, condecorado dúas veces en múltiples guerras con torques e faleras, a Xúpiter Óptimo Máximo cumpriu do bo grado o seu voto". Outra lectura, máis recente: "ICASCAEN/TAM C(invertida) NN/DEC LIMIC/I IAEMD [...]VS/IOVIOMVS", "Xulio Casio Tamagano, fillo de Caeno, centurión do número dos Mauri?, decurión da primeira á dos Gigurros, comentariense, beneficiario do tribuno, corniculario, optio da centuria da Legio II Augusta, dedica a súa costa este altar a Iupiter Optimo Máximo, de boa vontade". 
Ara de Vilar (Servoi): Atopada o 5 de xullo do ano 1977 cando as obras de reparación da capela da aldea de Vilar, de granito, sostiña a pía de auga bendita co focus cara o chan e cuberta dunha capa de cal.  Despois serviu de pé de altar coas letras cara a nave. O foculus foi agrandado para servir de peto para as esmolas. Lectura: "OIM/GEIO/G IVL/SEVE/RINV/EX V", transcrición: "OPTIMO IOVI MAXIMO/GEIO/GAIVS IVL (ius)/SEVE/RINV(s)/EX V(oto)". 
Ara: Dada a coñecer por Taboada Chivite no ano 1971. Non indica onde a atopou, se ben di que a levou para o Museo Arqueolóxico de Ourense no ano 1945. 
Dedicatoria a Quangeio (Vilar-Servoi): Na ermida. "QVAN/GEIO/C(aius) IVL(ius)/SEVE/RINVS P(osuit) V(otum)".   
A Cavada ou A Cidadella (Vilar-Servoi): Nunha lombeira preto do Corgo do Novaliño tégulas, pedras ben traballadas e cerámica común.    
Asentamento de A Quintela (Castrelo do Val): Apareceron tégulas, ladrillos e cerámica común. Asentamento dos Vales (Nocedo do Val).    
Asentamento dos Coios (Nocedo do Val): Saíron á luz tégulas, ladrillos e cerámica común. 
Asentamento da Viña do Pobre (Pepín): Estudado por Taboada Chivite e Rodríguez Colmenero. Apareceron tres enterramentos con forma de cista con contas de colar no interior. Asentamento da Cidadella (Vilar-Servoi).   
Necrópole do Igrexario (Piornedo): Segundo Rodríguez Colmenero, trátase de dúas cistas feitas con tégulas. Explotacións mineiras de estaño da Igrexa dos Mouros (Gondulfes) e Covas Rubias (Nocedo do Val).    
Basa (Gondulfes): Basa de columna romana situada na praza de Gondulfes.    
Os Vales (Nocedo do Val): Nunha propiedade particular pódense ver dous tambores de columnas romanas labrados en granito. Descoñécese a súa procedencia.    
A Broia (Veiga de Nostre-Parada da Serra): Explotación mineira.


 

CASTRO CALDELAS 
Ara: Olivares (2000) e Moralejo (2002) cren que unha ara dedicada a Reve Anavaraeco procede da área de Castro Caldelas. En cambio, Rivas Fernández (1997) di que é de Ourense.: "REVVE ANA/BARAECO/AFER ALBINI/F(ilius) TVRVLVS/V(otum)/S(olvit) L(ibens) M(erito)". O nome da deidade na ara de Ourense lese "REVE", cun só "V". 
Epígrafe: "D(is) M(anibus) MA/RCO GR/ACILLIS/AN(norum) XX/S(it) T(ibi) T(erra) L(evis)".  
Inscrición de Navia (San Xoán de Camba): Século II d.C. Sábese que no ano 1787 estaba  na sacristía da igrexa de San Xoán de Camba, despois foi tapada, créndose entón que desaparecera. Redescubríuse a principios do século XX ao facer unhas obras, pero nalgún momento esfumouse, reaparecendo no Museo de Astorga (no 1963 estaba alí depositada) Na actualidade atópase no Museo de los Caminos de Astorga. Lese: “(N)ABIAE ELAESVARAEG(ae)/SACRVM/(P)OSITVM CVRA VICCI SILON”, “Consagrado a Navia Elaesurraega, colocado polo coidado do pobo de Silón”.     
Inscrición e ara na capela de San Pedro (O Burgo). Lápida de granito de forma rectangular reutilizada no arco de medio punto e de construción moderna, que separa parte da entrada de dita capela da do presbiterio. Foi localizada polo bispo de Astorga Julián de Diego y Alcolea quen o puxo en coñecemento da Comisión de Monumentos de Ourense. Lese: Imp(eratori) Caes(ari) divi Traiani Parthici f(ilio) divi Nervae nep(oti) Taiano Hadriano Aug(usto) Pont(ifici) max(imo) Trib(unicia) pot(estate) XIII Con(suli) III P(atri) p(atriae).  É do ano 129 d.C. No interior tamén se conserva unha ara anepígrafa. 
Inscrición: " D/CAVLECI". De procedencia insegura. Hübner, seguindo a Muratori, situouna no castro de San Cristóbal, en Villalis, preto de Astorga, pero a peza, segundo Ceán Bermúdez, atopouse en Castro Caldelas. Da copia feita por Muratori non é posible coñecer o nome da divindade nin se é plural, mediante a interpretación da primeira liña como D(iis) ou D(eabus), ou singular, resolvendo "D(eo) D(omino)". 
Lápida (Camba): De Nerva, estudada por Hübner. Foi regalada polo bispo de Astorga á Comisión de Monumentos de Ourense a finais do século XIX. Atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. Lese: "IMP NERVAE/CAES AVG/PONT P P/COS III IMP(eratori) NERVAE/CAES(ari) AVG(usto)/PONT(ifici) MAX (imo)/TRIB(unicia) POT(estate) P(atri) P(atriae)/CO(n)S(uli) III", ("Adicada ao emperador Nerva, césar augusto, pontífice máximo, revestido coa tribunicia potestade, pai da patria, cónsul por terceira vez."). Segundo Xaquín Lorenzo a inscrición está completa e nunca tivo dedicante. Para Rodríguez Colmenero non aparece o dedicante porque a parte inferior da lápida está afectada pola erosión. Hübner clasificouna como un miliario. 
Mansión: Praesidio no Itinerario de Antonino e Presidum no Anónimo de Rávena, mansión identificada co castro de Castrelos, non moi lonxe de Castro Caldelas, ou O Burgo, no mesmo concello, onde apareceron diversos materiais. Defenderon esta teoría Gómez Moreno, Ceán Bermúdez, Saavedra e Blázquez, entre outros.    
Miliario (O Burgo): Anepígrafo, embutido na parede dunha casa arruinada. 
Miliario (Camba): "IMP CAES M/AVRELIO CARO/AVG INVIC PONT/ MAX TRIB POTEST/ P P P PRO MV/CAMBETVM". 
Miliario (Vilamaior-Vilamaior de Caldelas): Fragmento dun miliario.
Xacemento do Burgo (O Burgo): Apareceron fragmentos de tégula e vasillas.      
 





 

CELANOVA
Castro romanizado de Castromao: Séculos I-II d.C. onde se atoparon, entre outros, unha tessera hospitalis do 132 d.C. e unha ola cerámica con máis de sesenta moedas, entre outras denarios do século I a.C., denario do s. I d.C., un áureo de Tiberio, un áureo de Claudio do século I, unha moeda do ano 244 d.C. e varias de bronce e cobre. Tamén saíu á luz material cerámico asinado por un oleiro de nome Rufianus. 
Tabula de Castromao: Atopada nos anos setenta durante os traballos de escavación dirixidos por Ferro Couselo e Lorenzo Fernández. Trátase dunha prancha rectangular de bronce, con marco moldurado e cun apéndice a xeito de lingüeta na parte superior, no que se recolle un pacto de hospitalidade (acordo de amizade) celebrado no ano 132 d.C. entre os coelernos e o prefecto romano Gneo Antonio Aquilo e os seus descendentes. Traducida, lese: "Sendo cónsules Gneo Xulio Augurino e Gneo Trebio Sergiano, os Coelernos da Hispania Citerior e do convento bracarense, realizaron un pauto de hospitalidade con Gneo Antonio Aquilino Novaugustano, prefecto da Cohorte dos Celtíberos, cos seus fillos e co último deles. Gneo Antonio Aquilo fixoo un pauto de hospitalidade cos Coelernos, os seus fillos e o último deles. Actuou como legado Publio Campanio Gemino". 
Ara en San Miguel de Celanova?: Mauro Castellá Ferrer, nacido na segunda metade do século XVI e natural de Celanova, cita unha inscrición que, traducida, dicía: "Máximo, fillo de Lovesio, cumpriu o seu voto aos Lares Viais, de boa vontade". O que di non aclara a procedencia. Colmenero desbota que proceda de San Paio de Araúxo (Lobios) ou de San Miguel de Celanova, levándoa para Santa Comba de Bande. Tamén se cita en CIL II. Desaparecida. 
Ara a Reve Siboico (Castromao): Apareceu no ano 1984 nas proximidades do castro, formaba parte da casa reitoral de Castromao que estaba adicada a palleiro. A lectura do epíteto é ago dubidosa, o teónimo é seguro. Lese: "APER VR/SICI FIL(ius)/REVE SIB/OICO/V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)", ("Aper, fillo de V(rs)ico, adicou de bo grado un voto a Reva Siboico"). No Museo Arqueolóxico de Ourense.   
Ara de Vilanova dos Infantes: Empotrada horizontalmente na fachada dunha casa da praza maior, propiedade de Ramón García Fandiño, dada a coñecer no ano 1976 por Milagros Cavada Nieto. Dedicada aos Lares Gumelaecuis, ofrecida por un individuo orixinario de Veleia, preto de Vitoria. Segundo Cavada lese: "M(arcus) LICINIVS/VELEIENSIS/LARIBVS/GVMEINV/V(otum) S(olvit)/L(ibens) M(erito)". Di que o máis interesante da ara é a mención dos Lares Gumeinu, quizais novos lares locais. Por unha fotogrametría que me achegou Alex Negreira, a lectura varía sensiblemente. Na segunda liña leo VELEIENSE, na terceira F LARIBVS.
Fragmento cerámico (Castromao): Lese: "NE NIS/---". 
Fragmento cerámico (Castromao): Lese: "Ex of(ficina) FC". 
Tégula con marca (Castromao): Lese: "Of(ficina) Favi".   
Fragmento de columna: Lese: "------/[--- trium]/phatori sem/[pe]r Au[g]u[sto]. 
Miliario de Caracalla (A Barxiña-Barxa): Século III d.C. Atopado a finais do século XVIII na confluenza dos ríos Sorga e Arnoia. Atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. 
Miliario no Cristal (Vilanova dos Infantes), no pazo dos Enriquez, servía de bebedoiro do gando, localizado no ano 1974. Foi baleirado para actuar como sártego. Dedicado a Caracalla. 
Miliario anepígrafe en Vilanova dos Infanntes, situado nun esquinal dunha casa da praza. 
Miliario (O Freixo): Fragmento dun miliario atopado no ano 1989 cando as obras de reparación da Ponte Freixo, embutido no interior do tímpano de dita ponte. Na actualidade atópase nas oficinas  do enxeñeiro de camiños, Durán Fuentes.     
Miliario de Constancio II (Cañón): Desaparecido. Século IV d.C. Estaba na casa reitoral de San Lourenzo de Cañón. Segundo o P. Sobreira atopouse na ermida de San Pedro. 
Explotación mineira de Orbán (Milmanda): Séculos I-IV d.C. Rede de canles de alimentación de auga.   
A Armada (Rabal): Na vía Lucus Augusti-Aquis Querquernis, quizais faga alusión a un posto de vixiancia do exército romano.
   




 

CENLLE 
Aras de Trasariz: Adicada a Xúpiter, utilizada como pía de auga bendita na igrexa parroquial, logo como pé de altar. Agrandóuselle o focus. Lese: "IOVI/OP(timo)/MA/X(imo) EX D(evotione) S(ua)/ S(acrum)/M(arcus) PHILIP(us) MA(ximus)/POSIT". 
Aras da capela de Erbededo (Razamonde): Ata finais do século XIX, a capela foi a igrexa parroquial de Santo André de Erbededo, suprimida no ano 1893. Dentro hai unha ara á que lle borraron a inscrición e graváronlle unha cruz na parte superior.  Outra ara con inscrición fai de pé do altar.
Castelo de Laias (Viñal do Rei-Laias): Asentamento dunhas 10 Ha que foi escavado de urxencia no 1997 cando as obras da A-52 que o arrasou case porcompleto. Foi escavado no 1956 por Chamoso Lamas quen o asociou ás explotacións mineiras da zona, cunha longa ocupación entre o século IX a.C. ao I d.C. 
Estela de Laias: Descoñezo os detalles. Atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. 
Inscrición: "]CBIO/[---] VTO/PV/A/N/M". 
Lavadoiros de mineral de Cova da Moura e Castelo (Laias): Chamoso Lamas, en colaboración con Xaquín Lorenzo e López Cuevillas, escavou o xacemento no ano 1949. A aparición de restos cerámicos, muíños de man circulares, fíbulas, pendentes, utensilios de bronce, contas de colar e unha pedra decorada cunha esvástica amosaron que o lugar fora habitado antes da chegada dos romanos. De época romana son, entre outros, as construcións habitacionais, os lavadoiros de mineral, un túnel, as canles de auga, un pozo e a boca dunha mina. O xacemento, adicado á explotación de ouro, calcúlase que mantivo a actividade entre os séculos IV a.C. e III d.C. Antes de seren arrasado definitivamente pola autovía A-52, xa sufrira a extracción de pedra para a construción dunha pista forestal. A escavación de urxencia foi dirixida por Luis López, datándose entre os séculos IV a.C. e comezos do III d.C., confirmándose a superposición de ocupación prerromana e romana.   Tesouriño: Unha moeda de Antonino Pío formaba parte dun tesouriño de vinte moedas atopadas na porta de entrada á zona de almacenaxe do xacemento do Castelo.   
Fonte romana de Lagarellos (Razamonde): En granito, cuberta por unha bóveda. Denuncia Felisindo González Iglesias, autor da páxina Arredor de Lambrica, que a autostrada A-52 (que destruíu o xacemento do Castelo de Laias) sepultou parcialmente a fonte que tamén se atopa practicamente tapada pola matogueira.




COLES
Inscrición: "AVITVS/XXXVIII/ANNI MOR/TVVS (...) EST".
Inscrición: "D(omino) N(ostro) IM(peratori)/CA(esari) AUR(elio) M(arco) V(alerio)/MAXIMI/ANO". 
Miliario de Cambeo: Citado por Matos Ferreira. Desparecido.  
Miliario de Gustei: Só coñecido por referencias bibliográficas. 
Asentamento de Paradela (Paradela-Coles): Posible asentamento galaico-romano onde apareceron gran cantidade de tégula, ímbrice, un frgamento de cerámica e outro de terra sigillata, dous núcleos de cuarcita, cerámica común galaico-romana e medieval, e a metade dun muíño circular. 
Campo do Medo (Levices-Melias): Coñecido tamén como A Chaira ou A Lagoa. Nunha ladeira cara o río Miño, aluvión de tons ocres onde se aprecia a técnicade explotación de ruina montium. Aprécianse as murias consistenten en grandes concentracións de cantos rodados cuarcíticos procedentes das actividades extractivas.  
Castro romanizado de Seoane (Seoane-Coles).
 

CORTEGADA
Ara: No Museo Arqueolóxico de Ourense consérvase unha ara en mal estado que di: "I(ovi) O(ptimo) M(aximo)".
Ara da igrexa de Meréns: Actuaba como soporte da pía bautismal, coas letras "P S" gravadas nunha das caras, e que nalgún momento foi enterrada baixo a pía bautismal actual. Por informacións proporcionadas polo párroco, o sacristán e uns veciños, o día 21 de agosto de 2022, a ara e a pía procedían da antiga igrexa que estaba onde se atopa o cemiterio, e ao construír o novo templo foron soterradas baixo os cimentos.
Ara de Zaparín (Zaparín): Ara votiva adicada a deuses galaicos, cristianizada, actúa como base dun cruceiro. Di: "DIIS CEG/EAIGIS/TRIBA(li?)/MARCV/S ALTV/RI F(ilius)...", onde pode ser un apelativo e Triba un epíteto dos deuses Lares cuxo nome permanecería no anonimato. 
Prato de terra sigillata citado por Caamño Gesto coa inscrición: " DA[---]AIO".
Xacemento romano de Piñón (Piñón-Zaparín).


 
CUALEDRO
Ara: A Dea Euseae, o adicante, de lectura dubidosa, é Golius. No Centro Arqueolóxico Aquis Querquernis.
Ara de Lucenza: Atopada cando a concentración parcelaria, facendo de fito delimitador entre as poboacións de Lucenza e Vilela; debido á erosión, só se pode ler a última liña (VSLM); nunha cara presenta unha cruz gravada. 
Inscrición (Atás): "ORINO?, DEABVS VSEIS?". Denominacións dubidosas polo que non se prestan a unha interpretación segura.   
Inscrición: Dedicaoria procedente da ermida da Pedrosa (A Xironda), actúa como pía de auga bendita para o que se lle agrandou o focus. Lese: "PAMV(d/e)NO M(arcus)/(m)ELVIVS/(f)LAVIVS/S(olvit) V(otum) L(ibens) A(nimo)".
Fragmento cerámico citado por Rodríguez Colmenero co nome de SEVERVS.
Tella coa inscrición dun "S" citada por Taboada Chivite.
Asentamentos de Adega dos Cucos, Coas, Fonte da Pedrosa, Grou, Ronca, San Froitoso e Viduedo (A Xironda).   
Asentamentos de Lucenza, dos Mallos, da Poula, Quintameá, Os Terreos e Vilerma, e Villae de Santa Marta (Lucenza). 
Xacemento das Croas (Carzóa).    
Xacemento de San Millao (San Millao), no que apareceu unha phalera (arnés de cabalo) do século IV d.C. decorado cun rostro feminino.  
Xacemento de Moimenta (Vilela).    
Xacementos de Biduedo, Carbas e A Rouca. Restos de calzada e miliarios (Lamas-Montes). 
Miliarios (Lamas): Foron atopados xunto un camiño de terra que unía as poboacións de Guimarei e Rebordondo, no lugar coñecido como Camiño do Santo da Venda. Foron trasladados, indebidamente, para unha área próxima ao empalme da estrada de Medeiros coa de Cualedro, á beira do acceso á autostrada das Rías Baixas. 
Miliario (Lucenza): Anepígrafe.  
Miliario de Rebordondo: Procede do lugar coñecido como Os Mallos. Atopado nun palleiro, que non indica as millas, si o emperador; no mesmo lugar tamén apareceu un fragmento doutro ilexible. Lese: "D(omino) N(ostro)/CONST/ANTI(no)/PIO/INVICTO/AVG(usto)", "Dedicado ao noso emperador augusto señor Constantino, pío e invicto". Na actualidade custódiase no Museo Arqueolóxico de Ourense. 
Santa Marta (Lucenza): Saíu á luz unha tapa sepulcral coa representación esquemática dun orante. Tamén un Crióforos (representación do bo pastor) en mármore ou alabastro aínda que existen dúbidas canto á súa pertenza á época romano-cristiá do século IV d.C. Durante as campañas de escavacións, dirixidas por Rodríguez Colmenero, apareceron varias moedas, entre outras un denario de Domiciano.
 

 


 
 
ENTRIMO
Xacemento do Mosteiro (A Illa): No ano 1995 apareceron restos de tégulas en superficie.
 

ESGOS
Epígrafe: "TIRVE(?)"
Epígrafe: "MICO".
Marco das Raposas (As Raposas-Loña do Monte): Entre os concellos de Esgos e Nogueira de Ramuín. Posible miliario xunto un peto de Ánimas, cunha altura á vista de 0,80 metros. Apréciase que foi rebaixado en dúas caras para gravarlle senllas cruces. Na parte superior ten unha coviña artificial. 
Restos da calzada en Pardeconde que pasaba polo castro de Litoria que, proveniente de Ourense, enlazaba coa Vía XVIII do Itinerario de Antonino que ía de Braga a Astorga (García Rodicio, 1997). O camiño continuou utilizándose en época medieval tal como testemuña un privilexio de Ordoño II ao delimitar os términos do coto do mosteiro de Santo Estevo dde Ribas de Sil.
 


GOMESENDE
Castro de Fustáns: Romanizado. Abondosos restos cerámicos. 
Villae dos Chaos (Poulo): Asentamento do século II-VII d.C. Apareceu cerámica, tégulas e pedras labradas de boa feitura que foron reutilizadas posteriormente.
Coto de Seoane (O Val): Apareceron tégulas de época romana; próximo ás minas de estaño do Seixo.  
Minas do Seixo (Poulo): Minas de estaño datadas entre os séculos I a IV d.C.   
Tesouriño: No lugar do Poulo, con motivo da construción dunha estrada, atopouse un tesouriño de moedas de prata, consulares e imperiais, algunha de ouro. Ningunha das moedas é posterior a Domiciano. No ano 1864 Barros Silvelo enviou unha moeda á Academia da Historia ao escavar unha tumba.

A GUDIÑA
Explotacións mineiras de Barxa, O Pico Sagro (A Gudiña), Pentes e O Tameirón.  
Toco da Moura ou Fraga da Moura (Vendas da Teresa-Pentes): Explotación mineira de pirita arsénica que puído ser explotada durante época romana; asociada a varias lendas.
Miliarios da Barxa e O Tameirón, este último atopado na Leira do Canuto, no Alto do Regueiral, a un quilómetro do castro do Circo. Lese: "CAR.../E.../GV.../ICTO.../COS...".
Castro de Val de Frades: Situado na confluenza dos regueiros de Val de Frades e Riveira. Aprécianse restos das defensas. Apareceron restos cerámicos e tégulas. Romanizado.  
Estela de Pentes: Segundo Rodríguez Colmenero, a estela apareceu na entrada do muíño de Veigadallas (O Tameirón). Presenta un motivo inscrito nun círculo e un epígrafe coa inscrición "NIGER/CAMALI F(ilius)" ("Negro, fillo de Camalo..."); é do século I d.C. Na actualidade atópase na Mezquita, na adega dos Ribelas. 
Miliario (O Tameirón): Atópase no lugar coñecido como A Touza do Canuto. Cando o visitou Rodríguez Colmenero atopábase tirado no chan. Anepígrafe.  
Ara (O Tameirón): Na igrexa do Tameirón hai unha pía bautismal do século X que ten como pé unha ara romana. 
As Muradellas (O Tameirón): Tamén coñecido como Tameironciños. Restos de época romana. 
 

 

O IRIXO
Explotacións auríferas de Souteliño (Corneda), As Grobas e Penas das Covas de Valduíde (Loureiro). 
Explotación de estado no monte do Testeiro.  
As Campinas (Campo): Covas de mineral que segundo Taboada (1927) aínda se conservaban restos de fornos e outras construcións.  
Vía por San Cosmede de Cusanca. 

LAROUCO 

Lagares rupestres: No mes de xuño de 2020, Mario Yáñez, un viticultor de Valdeorras, cando estaba a facer uns bancais na parroquia de A Portela, deu con dous lagares rupestres. Mario púxose en contacto con José Fernández Pérez, presidente da sección de arqueoloxía do Instituto de Estudios Valdeorreses que destecaou a grande importancia do xacemento. Di Pepe que no depósito onde se decantaba o mosto apareceron restos cerámicos e tégulas romanas o que leva a pensar que que os lagares son desta época, se ben para datalos habería que realizar algunha pequena escavación. O que tamén chama a atención de José é a orixe da rocha onde foron construídos os lagares, de tipo metamórfico (gneis) duns 450 millóns de anos. Mario xa puxo o achádego a dispor do Concello.  
Epígrafe: Dado a coñecer por Morales, valéndose de noticias de Diego de Mendoza. Di que está gravado nunha pena nas inmediacións dos Cóvados do Larouco. Lese: "IOVI LA/DICO M/VLP AVG/LIB GR/A CILIS/EX VOTO".   
Togado de Freixido: Trátase dunha figura de bronce de 14 cm. Era propiedade da familia Quiroga. Apareceu a mediados do século XX nunha viña de Freixido, dentro dun contexto arqueolóxico de superficie, que fai pensar na existencia dunha vila romana. Xaquín Lorenzo deuna a coñecer no ano 1956, nun artigo titulado A Xuno de Freixido. Descoñécese onde se atopa actualmente. Segundo Santiago Ferrer representa a figura feminina vestindo túnica longa con pregues e toca anoada.   
Miliarios e columna conmemorativa xunto a ponte Bibei: Nos Cóvados de Larouco, un deles adicado a Vespasiano, do ano 80 d.C., data na que se finalizou a construción da calzada, a Vía Nova, que unía Braga con Astorga cun percorrido aproximado de CCXV millas romanas. Ver A Pobra de Trives. 
Ponte do Piar (Cóvados do Larouco): Segundo información recollida por Rodríguez Colmenero, existían dous miliarios a carón da ponte. Desaparecidos.   
Canle romana do Mondón: Canle que levaba a auga do río Xares ata unha explotación aurífera situada en Vilarnuide, no concello de Quiroga. Unha obra de enxeñería, en parte sobre cantín de grandes pendentes, e que leva auga que transcorre a media ladeira, pola marxe dereita do río, dende riba da presa de Santa Olaia ata á Portela de Portomourisco, en Petín, onde se interna na conca do río Sil. Desaparece nun grande treito por terreos agrícolas, e aparece de novo por debaixo do lugar de Seadur, xa no concello de Larouco. Conserva trazas da súa estrutura a través do seu percorrido, coma as grandes rochas cortadas, e muros de contención para asentar oleito. A lonxitude sería duns 14 km. (Información de Elixio Vieites).     
Xacementos tipo villae do Poulo: A uns 500 metros do castro do Alto da Ermida. A actual poboación estaría asentada sobre un poboado romano. Apareceron anacos de tégulas, terra sigillata, e nas casas pódense ver algúns blocos de granito que foron reaproveitados. 
Xacemento tipo villae de Seoane: Seoane é un núcleo de casas pertencente á parroquia de Larouco e que se construíria sobre un primitivo poboado romano. Apareceron tégulas, cerámica común romana, fragmentos de vidros e terra sigillata.      
Xacemento tipo villae do Pombal: Xunto á Vía XVIII. Apareceron muros de edificacións, restos cerámicos, tégulas e unha pequena estauíña de bronce que representa a figura dun togado que foi dada a coñecer por Xaquín Lorenzo Fernández no ano 1956. 
Vía XVIII no Alto da Ermida Vella, a 560 metros de altitude. 
A información sobre os xacementos tipo villae do Poulo, Seoane e O Pombal foi sacada do traballo Yacimientos arqueológicos en el municipio de Larouco, publicado por José Fernández Pérez no ano 1989 nos Cadernos do instituto de estudios valdeorreses.
 

 

 

LAZA 
Ara anepígrafa e miliario (Alberguería), relacionado coa vía romana chamada Calzada das Minas e a Vía XVI. Vasilla cerámica (Carraxo).   
Ara da Alberguería: Anepígrafa. Ten forma de columna, máis estreita na parte inferior e cun baquetón lixeiramente resaltado na parte superior, onde conserva un rebaixe para gardar reliquias. Atópase na igrexa da Alberguería.     
Ara a Bandua Verubrico (Arcucelos-Retorta): Adicada a Bandua Verubrico. Existen algunhas dúbidas sobre as últimas letras do teónimo e as primeiras do epíteto, pero parece clara a vinculacións do deus a un enclave fortificado.  Segundo información recollida do blog A Nosa Historia, conservábase na casa do avogado Benito Blanco Rajoy en Vilaza (Monterrei), hoxe en paradoiro descoñecido. A arqueóloga Nieves Amado Rolán a última vez que a viu estaba en Vilaza, nunha finca de Blanco Rajoy. Lectura: "BANDVV/ERUVRICO/MONT(anius)/ MO(n)IANVS CONSACRAV(it)) EX VOTO", "Montanius Monianus consagrou a Bandua ...rubrico".   
Ara a Bandua Calaico (A Retorta): Citada por Rodríguez Colmenero que pon como dedicante a Terencia Rufina a Bandua Calaico. Leu: "Bandu(a)e Cal(ai)co Er(at)a Ru(f)i(na)/Mon(ano?) Mon/tanus co/nsacra(vit)/ex voto". Esta ara quizais sexa a mesma que a anterior (Bandua Verubrico) pero cunha lectura distinta.     
Explotacións auríferas da Coroa (Camba).       
Explotación aurífera en aluvión da Coroa.      
Explotación aurífera de Cabeza da Cántara (Cerdedelo).      
Explotacións de estaño de Arcucelos e das Minas Vellas (Retorta).      
Explotación mineira de Covas Rubias.      
Asentamento dos Casarellos (Toro): Apareceron muíños de man e un couzón de pedra dunha porta.      
Asentamento de época romana dos Mouros.      
Miliario (A Alberguería): Situado nunha estreita rúa da aldea, servindo como soporte a unha columna que suxeita un balcón preto da ermida da Alberguería. Anepígrafo. 
Miliario (Paradiña-A Alberguería): Anepígrafo. Na actualidade no xardín dunha casa.
No mes de novembro de 2012, a Asociación Cultural Alto Támega denunciou os danos causados a unha mina aurífera de época romana, situada entre Castro e Laza, polo acondicionamento e apertura de novos cortalumes. Aínda que a mina, adicada á extracción de ouro, noi foi danada, si quedou cuberta de terra tras o paso da maquinaria.
 
 

LEIRO
O Baño (Berán): Xacemento de recursos primarios. Augas medicinais.  
Castro de Lamas (Lamas): Situado sobre un outeiro. Investigado por Chamoso Lamas, atopáronse restos cerámicos e tégulas de época romana. Recibiu diversas reocupacións ata a Idade Media. Na actualidade a zona viuse afectada pola construción de nichos do cemiterio municipal e a apertura dunha área de recreo e aparcadoiro. Nos anos sesenta do pasado século apareceu unha punta palmela e un puñal de espigo en relación cun posible túmulo do que non quedan restos.  
Eira dos Mouros (Lebosende): Asentamento romano de chaira. Saíu á luz tégula, cerámica común e pedras reaproveitadas nos lindeiros de leiras. 

LOBEIRA 

Ermida de Nosa Señora do Viso: Columna dunha cruz, posible miliario.  
Miliario anepígrafe en Vilariño da Nogueira, embutido na parede dunha casa de don Lisardo Seoane Medela.  Dado a coñecer por Rodríguez Colmenero. Anepígrafo.
Moeda: Barros Silvelo fixo un debuxo dunha moeda romana atopada no Monte do Viso.
 

 
LOBIOS 
Acubillo de Riocaldo: Nas escavacións arqueolóxicas da vila romana de Baños de Riocaldo no ano 1990 apareceu un tesouriño dentro dun vaso cerámico. As moedas están datadas no século III d.C.
Mansio de Aquis Originis/Mansio Aquis Ogeresibus: A segunda mansión dende Braga do Itinerario de Antonino, situada na parroquia de Río Caldo, sobre a marxe dereita do río do mesmo nome e ao pé da Vía XVIII, era de tipo rural. Debeu pertencer a un posesor romano do Baixo Imperio (248 a 476 d.C.) aínda que todo semella apuntar a que foi construída sobre unha vivenda anterior. As escavacións correron a cargo de Xusto Rodríguez a principios dos anos noventa do pasado século. Dentro do conxunto obsérvase un espazo termal composto por un hipocaustum (cámara de calor), vestibulum (antecámara) e apodlyterium (vestiario), tamén existiría unha sala destinada a frigidiarium para os baños en auga fría. No xacemento atopáronse pezas de ouro, bronce e mármore, e tamén moedas. Situada na milla 39 está considerada como a primeira mansio construída en terras galegas. Citada como Aquis Originis no Itinerario de Antonino, Aquis Ocerensis no Anónimo de Rávena e Aquis Originis no IV Tábula de Barro de Astorga. Na intervención de 2021, dirixida por Davide Pérez, saíron á luz unha construción destinada a cociña con "lareira" e dous niveis de ocupación, cerámica común romana, vidros, cravos de ferro e unhas moedas que falan dunha ocupación entre os ss. II e IV d.C. Canto ao nome, David Pérez cre que o topónimo está errado, considera que o correcto é Ogeresibus, como xa defenderon non seu momento Rodríguez Colmenero e Ferrer Sierra; "ocaerenses", "ocerenses", "ogereses", derivados do nome de montaña O Gerez.
Mutatio de Mouruás: Situábase entre as millas XXXV e XXXVI da Vía Nova, como última porta antes da mansión de Aquis Originis ou Ogeresibus, de xeito que para a súa construción achairouse unha plataforma ao pé da Vía. Do entorno de Mouruás provén un anel de bronce atopado no ano 1869 por Antonio Barroso coa representación de Marte que foi depositado na "Academia de la Historia". Este tipo de asentamento formaba parte do cursus publicus ou servizo postal romano, situándose ao longo das vías de comunicación. Servían como lugar de descanso, fonda ou cambio de cabalarías para o correo imperial. Nas escavacións, dirixidas por David Pérez, tamén sacaron á luz un forno. Apréciase unha reutilización na Idade Media. 
Epígrafe aos Deuses Manes: "DIS MANIBVS/SEPULT(um) LONGINIA/LONGINI F(ilia) SECVNDINO/CONIVGI PIENTISSIMO/ANNORVM LX".
Epígrafe: "MARS UTOR".
Epígrafe (Baños de Río Caldo): "ROMAE/SEPTIMIVS/SEVERVN RVFVS/EX VOTO".
Grafito: Atopado preto da escavación dos Covelos, preto de Baños de Riocaldo. "(Diis Laribus?) OGERESIBVS P(ublius) LONGV(s)/V(otum) P(erficit) L(ibens) M(erito) ET CANC(ellis) BOR(icis)".
A Ponte Nova: Área recreativa feita polo ICONA no pasado século e a onde se levaron varios miliarios procedentes da Lama do Picón e da Chan dos Pastoreques. Hainos adicados a Adriano, Caracalla, Galerio?, Maximino Daia, Magnencio ou Xuliano.   
Miliario do Corgo do Outeiro do Porco: Provén do lugar coñecido como Pala Falsa; adicado a Constancio II, na actualidade fai de poste dun balcón dunha casa de Torneiros.
Miliarios do Corgo do Outeiro do Porco: Segundo Matos Ferreira, neste lugar había un miliario no ano 1728 que foi partido por persoas de Torneiros para utilizar nun lagar. Rodríguez Colmenero cita outro miliario tardío. Barros Silvelo fala dun adicado a Xulio Maximino e ao seu fillo Máximo.  
Miliario de Constancio (Lama do Picón): Atopado no 1990, mantense colocado no mesmo lugar. Lese: "D(omino) FL(avio) VAL(erio)/CO(nstanctio)/INVICTO NO(bilissimo) C(aes)/ARI", ("Dedicado ao noso señor Flavio Valerio Constancio, invicto, nobilísimo césar").
Miliario de Constantino I (Chans dos Pastoreques): Atopado no 1990, atópase no mesmo lugar, á beira da vía romana. Lese: "D(omino) N(ostro) FLAVI(i)O VAL(erio)/CONSTANTINO/P(io) INVICTO AUG(usto)/(milia passuum) XXXVI", ("Ao noso señor Flavio Valerio Constantino, pío, feliz, invicto, augusto. Milla 36 dende Braga").
Miliarios de Baños de Río Caldo: Desaparecido, citado por Matos Ferreira; ao parecer estaba xunto o río Caldo.   
Miliario de Tito e Domiciano (Chan dos Pastoreques): Desaparecido.  
Miliario da igrexa de Lobios: Citado por Barros Silvelo, di que foi picado e levado para Lobios para utilizar como columna dun balcón. 
Miliarios de Torneiros: Matos Ferreira cita un miliario destruído por persoas de Vilameá para facer pezas de lagar. Por riba dunha canle de desaugue atópase o anaco dun miliario.
Miliario de Torno: Fr. Pedro Cid (1858) e Fernández Guerra falan dun miliario que se utilizou para un cruceiro.   
Miliario de Traxano (Baños de Río Caldo): Lese: "IMP(eratori) CAES(ari)/TRAIANO AVG(usto)/PONT(ifici) MAX(imo)/(tribunicia potestate) XVIII P(atri) P(atriae)/A BRAC(c)ARA AVG(usta)/M(ilia) P(assuum) XXXVIII", ("Dedicado ao césar emperador augusto. Traxano, pontífice máximo, na súa XVIIIª potestade tribunicia e pai da patria. 39 millas dende Braga").  
Miliario de Vilameá: Anepígrafo, forma parte do muro dunha leira, preto da ermida de Santa Lucía. Curiosamente, no mes de decembro de 2017 publicouse na prensa que a raíz da rehabilitación da capela de Santa Lucía permitiron descubrir este miliario. Pois non hai nova descuberta, este miliario foi recollido por Rodríguez Colmenero, Ferrer Sierra e Álvarez Asorey nunha publicación do Consello da Cultura Galega no ano 2004. 
Miliario de Xendive (Torno): Adicado a Flavio Xulio Constancio e Claudio Constancio; atopado nos anos cincoenta do pasado século, cando a construción da estrada do encoro das Conchas a Lobios; foi trasladado por un veciño de Xendive para un alpendre. Datado entre os anos 337 e 340.    
Minas de estaño de Río Caldo.  
Via XVIII ou Nova: Unía Braga con Astorga a través duns 318 quilómetros (215 millas romanas). Entraba en Galiza por Portela do Home, cruzaba o río Limia en dirección ao Alto de Cerdeira (San Xoán do Río) para logo, a través da conca do río Sil, remontar a comarca de Valdeorras e entrar na provincia de León pola Serra da Enciña da Lastra. Hai algúns anos sufriu unha lamentable restauración.
Restos calzada na Lama do Picón (con miliario adicado ao emperador Constancio Cloro) e Chan dos Pastoreques.
Vía XVIII e miliarios (Portela do Home-Río Caldo).    
Asentamento das Mouras (Torneiros-Río Caldo).  
Vila Portela da María (Vilameá-Río Caldo). 
Xacemento da Lama do Picón: Estudado a finais dos anos oitenta do pasado século polo Museo Arqueolóxico de Ourense. Apareceron útiles cerámicos: tapadeiras, cazolas con asas, escudelas, etc., datados nos séculos II-III d.c.
  

 



 
 

 
MACEDA
Restos calzada nos lugares de Bascós e Couzada (A Costa).  
Igrexa de Asadur: No interior do templo, servindo de mesa do altar, hai unha inscrición honorífica : "Q LICINIO VEC II/RESP P INT/SVPER ALIA CON/PLVRA MERITA/PARES CVM FISCO/RATIONES INFATI/GABILIS CVRA ET/INDVSTRIA PIVS/CONSECVTA", ("A República de Interánmnicos (adica a lousa) ao duunviro de impostos xerais Quinto Licinio, que sen deixar de ser honrado, á teima e con habilidade, conseguiu entre outros moitos méritos a recadación axustada ao fisco"); tamén ten unha inscrición, quizais do século IX ou X onde se le: "+AELTARE". Nun muro da sacristía figura o nome de Xulio Rufino Leoncio, un funcionario relacionado co fisco. 
Fragmentos de epígrafes: Un fragmento nun muro da casa reitoral de Asadur. Outro á beira dunha porta en Foncuberta. E outro máis empotrado nunha parede dunha casa de Foncuberta.  
Aras de Pías (Pías-Castro de Escuadro): Adicada por Flavio Flaviano á divindade galaico-romana Torolo Combiciego: "TOROLO/COMBIC/IEGO FLA/VIVS FLA/VIANVS/VSLM". Foi reaproveitada na espadana da capela de San Pedro. O epígrafe foi estudado por Rivas Quintas. Preto daquí hai unha paraxe denominada As Combicias, que daría lugar ao epíteto da divindade. No interior da capela hai outra anepígrafa utilizada como pía bautismal, na que o focus foi alongado para a nova función.    
Igrexa de Santa Olalla de Castro (Castro de Escuadro): Na parte exterior do adro, xunto unhas das cancelas de entrada ao cemiterio que arrodea a igrexa, lápida de cuarzo branco (non de mármore como aseguran algúns) cunha inscrición funeraria adicada por Apronia Rufa a Dovecia, filla de Paterna, e a Telavia, filla de Flavinia: ("APRONIA RVFA/DOVA ELIAE/PATERNAE F(iliae)/ET TALAVIAE/FAVINAE F(iliae)/F(aciendum) C(uravit)"). Foi estudada por Rivas Quintas e Rodríguez Colmenero. Tamén se ten noticia da aparición de fragmentos cerámicos no lugar cando se realizou o novo cemiterio.
O Mato (Foncuberta): Fragmentos de tégula en superficie.  
Miliario (Asadur): Reutilizado como soporte do corredor dunha casa.  
Miliario (Foncuberta): Anepígrafo, situado na esquina da escaleira dunha casa.  
Miliario (Fontela-Foncuberta): Anepígrafo, fincado xunto un camiño, no lugar da Fontela, á saída de Foncuberta. 
Miliario adicado a Maximino e Máximo, cortado para un peto de ánimas (Cerdeiras-Foncuberta).
Miliarios na reitoral de Cimadevila (Tioira).   
Miliario de Subalonga: Atopado no ano 1973, formando parte dun valado; presenta un burato na cara superior. 
Miliario (Tioira): Anepígrafo, situado na esquina dunha porta da casa reitoral; dado a coñecer por Elixio Rivas Quintas.  
Miliario (Tioira): No mes de agosto de 2014, o veciño Manuel Parente atopou un miliario inédito na parede dunha casa abandonada. De granito, ten unha altura de 0,72 metros e 0,45 de diámetro; posúe unha inscrición se ben aínda está por ver que pon.   
Miliario (Tioira): Situado nun camiño xunto a casa reitoral; trátase dun dos raros exemplares reaproveitados coa inscrición orixinal adicado ao emperador Galerio, e na parte contraria unha dedicatoria a Magnencio. Lese: "D(omino) N(ostro) MAG(no)/MAGN(en)/TIO P(io) F(elici)/INVIC(to) SEMP(er)/AVG(usto)/...NT...", invertido: "IMP(eratori) C(asesari) G(alerio) VAL(erio)", ("O noso señor Magno Magnencio, pío, feliz, invicto, sempre augusto. Dedicouno ...nt..."), ("O césar emperador Galerio Valerio Maximiano"). 
Miliario (Tioira): No camiño de Foncuberta. Columna dun peto de ánimas do século XVIII. Trátase dun miliario datado no 327-228. A columna da cruz, ilexible, pode ser outro miliario.  
Explotación mineira do Monte Medo: Florentino Cuevillas e Rivas Quintas fan referencia a explotación mineiras de ouro no curso do río Tioira, dende Vilar de Cás a Foncuberta.   
Mansio Salientibus: Rodríguez Colmenero et alii (2004) apuntan a que se ubicaba na contorna de Xinzo da Costa (Vilardecás), aínda que non falla quen a sitúa en Baños de Molgas ou mesmo no concello lugués de Cospeito. Citada no Itinerario de Antonino e no Anónimo de Rávena.    
Santa Marta: Ocupa todo un outeiro de superficie arredondada con antecastro practicamente arrasado cando a concentración parcelaria; cerámica castrexa e romana e muíños de man; moi preto del pasaba a Vía XVIII de Braga a Astorga.








 

MANZANEDA
Campamento do Pendo dos Lobos: Preto da estación de esquí, a 1.466 metros de altitude. Ten unhas 2,34 hectáreas, conservando catro portas de entrada ao recinto, accesos denomidados "en clavícula" polo sistema de defensa co que contaban. Está construído en pedra, o que resulta excepcional. Podería albergar unha unidade militar formada por entre 800 e 1.000 soldados. Quizais sexa un dos recintos militares romanos mellor conservados do Noroeste Peninsular, e tamén un dos que está a maior altitude de Galicia. A finais de agosto de 2018 será escavado polo grupo de arqueólogos do colectivo romanarmy.eu, dirixido por Joao Fonte. O obxectivo é estudar en detalle a morfoloxía do xacemento e o seu encaixe no proceso de conquista e contro do noroeste por parte do Imperio Romano. A campaña está promovida polo Incipit do CSIS, o Concello de Manzaneda e o Departamento de Historia da USC. A hipótese inicial é que se trata dun campamento temporal de época altoimperial (ss. I a.C.-III d.C.). O campamento foi descuberto polo veciño da comarca Rubén F. Lorenzo Pérez. 
Requián (Requián-Soutipedre): Restos dunha probable vila romana situada na marxe esquerda do río Bibei. Apareceron fragmentos de tégula, ladrillos, columnas de pedra, sigillata e moedas. 
 

MASIDE
Ara: "NYM(phis)/MARI/ACCA/AST(uricae) AVG(ustae)/V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito".
Restos calzada xunto a ponte de San Fiz (Armeses).  
Explotación mineira do Puzo do Lago (O Lago): A paraxe, afectada en parte pola construción dun campo de golf, será obxecto dun plano especial de conservación. O xácigo xa fora declarado ENIL (Espazo Natural de Interese Local).

A MERCA
Outeiro do Castro (Ponte Ermida-Zarracós): De forma elíptica, presenta unha pequena croa achandada. Cara o oeste vanse sucedendo tres plataformas a modo de terrazas. Amosa toda unha secuencia arqueolóxica de ocupación dende época castrexa ata a Baixa Idade Media. Apareceron materiais romanos e ao seu pé un asentamento de época romana, tardorromana-altomedieval e con perduración ata o século X-XII, necrópoles de cronoloxía altomedieval (sepulcros antropomorfos e de laxes fincadas), posible fortificación Baixomedieval e unha ermida, quizais altomedieval con permanencia ata finais da Baixa Idade Media que sería o derradeiro vestixio desta secuencia de poboamento. 
Miliario en Faramontaos: De 1,80 metros de altura, non presenta ningunha inscrición; actúa como soporte dun balcón.    
Miliario en Proente: Século II-IV d.C. Forma parte da galería dunha casa situada xunto a igrexa parroquial. Só aparece un "F" gravado. Apareceu nunha leira chamada A Romana, na entrada a Proente. 
Miliario: "IMP CAESARI/DIVI TRAIANI F/TRAIANO HADRIANO/PONT MAX TRIB/POTEST COS III P P/M (...)".
 

 
A MEZQUITA
Ara: A Diana, adicada por Capito Severo; lese: "CAPITO/SEVER(us)/ARA(m) PO/O SANC(tae)". No Museo Arqueolóxico de Ourense.   
Miliario (A Esculqueira): Anepígrafo. Cando o estudou Rodríguez Colmenero atopábase tirado nunha terra adicada a cultivo, á beira da vía romana.

MONTEDERRAMO 
Restos calzada (Vilariño Frío).  
Miliario de Covas: Anepígrafo, atópase servindo de pé do altar maior da igrexa parroquial de San Xoán de Covas.  
Miliarios de Cadaval (Covas): En Cadaval están documentados un miliario completo e dous anacos doutros dous. Pola información recollida, o primeiro estaba documentado como anepígrafo, reaproveitado como xamba na portada dunha palleira propiedade de D. Antonio Vázquez Crespo, descrito como un poste irregularmente cilindrado de granito de gran fino, rebaixado nunha das súas caras para ser adaptado á nova función (Alvarado Blanco et alii, 2000, e Rodríguez Colmenero et alii, 2004), mesmo crendo que se non fose porque estaba formado por un único tambor podería confundirse cunha columna de apoio. O día 3 de abril de 2015 acegámonos ata Cadaval para velo, comprobando que xa non formaba parte da porta citada. Por sorte, cando xa desistiramos de atopalo, chegou ao lugar o que resultou ser o propietario máis a súa muller (únicos habitantes da aldea na actualidade) quen nos informou que hai algúns anos, ao ampliar a porta de entrada da palleira, sacou o miliario depositándoo cun guindastre no patio, deitado nunha beira do mesmo, e "coas letras cara abaixo", afirmación que revela que a información que tiñamos ata o momento non era exacta e que non se trata, entón, dun miliario anepígrafo. Agora só nos queda saber que di o epígrafe. Sobre a pezas apilou leña. Xunto a porta dunha casa próxima consérvase un pequeno anaco doutro miliario anepígrafo cun burato na parte superior, partido pola metade e unido con cemento. Na mesma aldea había un terceiro miliario, fragmentado, que servía de apoio a unha trave de madeira dunha corte arruinada e que actualmente xa non se ve porque a corte derrubouse.
Miliarios de Vigueira de Abaixo (Nogueira): Un atópase encaixado nunha parede dunha palleira; trátase dun cilindro completo de granito colocado de forma invertida e coa maioría das letras enterradas e metidas na parede o que dificulta a súa lectura; lese: "DOM(ino) NO(stro) IMP(eratori)/FL(avio) VAL(erio) CONSTANT(ino) MAX(imo)/PERP(etuo) SEMP(er) AVG(usto)/CAES(ari) NOBILISSIMO/PONT(ifici) MAX(imo) TR(ibunicia)/POT(estate)". Outro serve de machón dunha cancela que dá acceso a unha cortiña. Trátase dun poste de granito esmoucado; atópase colocado de forma invertida. Atribuíble a unha data comprendida entre o 283 e o 285 d.C. Traducido do latín, lese: "Dedicado ao emperador César Augusto Marco Aurelio Carino, pío, feliz, pai da patria, cónsul, procónsul".   
Miliario (Nogueira): Anepígrafo, serve de pé de altar na igrexa de Nogueira. Di: "Dedicado ao césar emperador Marco aurelio Antonino, fillo do divino Servero pío, neto do divino Marco Antonio, bisneto do divino Antonino Pío, trineto do divino Adriano, tetraneto do divino Traxano pártico e do divino Nerva, pío, feliz, austo".   
Miliario (A Caseta-Seoane Vello): Adicado a Caracalla, serve de soporte do altar maior da igrexa parroquial.  
Miliario de Caracalla (O Rodicio): Coñécese polas informacións de Barros Silvelo; tiña tres metros de altura. Desaparecido.  
Moedas: Xunto o mosteiro apareceron tres moedas, unha delas de Traxano do ano 107. Non existen referencias do achádego. 
Explotación mineira do Monte Partido: Ten uns 600 metros de lonxitude, 40 metros de longo máximo e unha fondura máxima de 25 metros.
Minas do Partido: Aínda que xa estaba documentada no sitio unha explotación mineira (citada máis arriba), a primeiros de abril de 2021, os xeólogos Óscar Pazos e Eduardo González Clavijo comunicaron tres minas auríferas a ceo aberto na cabeceira do río Tioira.
Xacemento da Míllara (A Medorra).


 

  

 


MONTERREI      
Ara a Cibeles (Albarellos): Adicada por Emilia Flaviana, foi atopada na igrexa de Albarellos polo abade de Covelas, Pedro González de Ulloa, no ano 1755, tomándoa dun pedestal ou basa de estatua que estaba colocada no adro da igrexa; hoxe desaparecida. Para algúns investigadores constitúe unha ofrenda a Cibeles, mentres que outros vencéllanna á deusa romana Juno, filla de Saturno e irmá e muller de Xúpiter; ao parecer a divindade era IUNONI MATRI DEVM, a dedicante AEMILIA FLAVIANA, e a fórmula empregada V.S.L.M. ("votum solvit libens merito"). 
Dúas Aras na igrexa de Mixós (Estevesiños): Serven de base aos altares da cabeceira, unha sen inscrición, decorada con aspa e semicírculos no dado e zigue-zague nas molduras da cabeceira, quizais imitando a decoración dos pés de altar visigodos con cruces patadas; puído ser reutilizada en época visigoda ou no século X para os altares laterais ou para pía de auga bendita. A outra, descuberta no 1927, adicada ao deus indíxena Bandua Cadiego por Terentia Rufina; é a única ofrenda votiva a este deus cunha muller como dedicante; lese: "BANDVE/CADOGO/TER(enti)A/RVFINA/V(otum) L(ibens)/M(erito)/S(olvit)", cunha inscrición posiblemente cristiá nun lateral. 
Ara de Medeiros: ENI/FESTVS/TVS E/L.A.P., podendo interpretarse como [G]enilo Cast(elli)]/[F]estus [avi]/tus e[x v(oto)]/L(ibens) a(ram) p(osuit). 
Ara a Bandua: Ara adicada a Bandua, procedente, ao parecer, de Arcucelos (Retorta-Laza) e logo trasladada a Vilaza. A arqueóloga Nieves Amado Rolán a última vez que a viu estaba en Vilaza, nunha finca de Blanco Rajoy. Lectura: "BANDVV/ERUVRICO/MONT(anius)/ MO(n)IANVS CONSACRAV(it)) EX VOTO", "Montanius Monianus consagrou a Bandua ...rubrico".   
Estela na capela da Cruz ou de San Miguel (Vilaza): Estela dentro da capela. 
Estela (A Madanela): Inscrición que forma parte da fachada dunha casa.    
Miliarios (Albarellos): Dous deles anepígrafos atopados nunha viña, un terceiro actuaba como marco de término no Seixo Branco, hoxe en día desaparecido.    
Miliario anepígrafo: Atópase de fito de término entre Monterrei e Verín, no medio do val e visible dende a estrada N-525. Está colocado verticalmente xunto outro inclinado. 
Miliario das Lagoas: Atopado no lugar das Lagoas, entre Queizás e Vilaza no ano 1954. Está documentado que xa no século X actuaba como marco divisorio entre os concellos de Monterrei e Verín. Graváronselle con posterioridade tres cruces que se superpoñen á inscrición romana. Traducido, lese: Dedicado ao césar emperador Marco Aurelio Claudio, pío, feliz, invicto, augusto, pontífice máximo, investido co poder tribunicio, cónsul, procónsul, pai da patria". 
Medeiros: Na parroquia de Medeiros. Non se observan restos visibles. Identificado co Forum Bibalorum dos romanos, hipótese defendida por Florentino López Cuevillas e Taboada Chivite que tomou como referencia o Padrao dos Povos, a Columna Honorífica situada na portuguesa ponte de Chaves erixida baixo a dirección técnica da Legio VII Gemina e baixo o mandato do emperador Vespasiano como agradecemento ás civitas do Convento Bracarense (aeibisocios, aequaesios, aquaflavienses, aubrigenses, bibalos, coelernos, interanmicos, limicos, quaerquernos e tamaganos). A hipótese anterior semella verse confirmada polo achádego de Elixio Rivas e Marino González que atoparon o denominado Burato da Cidade, unha pala (gruta) duns sete metros de longo cuberta por unha pena; o seu interior está delimitado por unha pequena parede. Dise que durante a dominación romana, os Bibalos ou Bubalos opuxeron unha feroz resitencia polo que foron obrigados a traballar como escravos na construción da ponte de Chaves.  
Vences: Nesta parroquia atopouse un sepulcro de forma trapezoidal datado entre os séculos III e IV d.C.  
Capela do San Brais (Vilaza): Elixio Rivas fala dunha ara, cuxa inscrición non se conserva completa, nas ruínas da ermida. De Bruno Rúa recollo a información sobre un miliario empotrado nos muros da ermida cun epígrafe que non se pode ler.  
As Minas Vellas (Serra de Neda-Vences): Coñecida tamén como As Frechas. Galería onde apareceu un pico de ferro. Asociada a unha mina de estaño. 
Explotación mineira: En Medeiros existen vestixios dunha explotación mineira de estaño de época castrexa, logo reaproveitada polos romanos. Na súa obra Memoria sobre las minas de Galicia y otras producciones del reino mineral (1783), José Cornide Saavedra comeza o seu repaso pola historia da mineiría en Galicia co comercio dos fenicios para dar conta de que na Illas Atlánticas había estaño, só era necesario observar a costa para ver a terra arenisca "semellante á que hai onde se cría estaño no val de Monterrei". De feito, dende o século II antes de Cristo, os romanos teñen coñecemento dunha ruta que os fenicios de Gadir (Cádiz) coñecen e gardan en secreto; é a ruta das Cassitérides (Illas de Estaño), identificadas coas anteditas illas galegas, citadas polos escritores do século I a.C. Diodoro de Sicilia, Posidonio e Mela.   
Novos achádegos en Vilaza: O día e de maio de 2013, Bruno Rúa e José Ramón Feijoo deron a coñecer novos achádegos arqueolóxicos atopados na capela da Santa Cruz e inmediacións, entre outros unha lápida funeraria consagrada aos deuses Manes que o profesor Rodríguez Colmenero datou entre mediados do século II e a primeira metade do século III; a inscrición diría: "Consagrada aos deuses Manes. A Coiredaego, fillo de Comedenero, morto aos 35 anos e a Artacio, fillo de Saíno, falecido aos 18 anos. Adica esta lápida Xullo (ou Xuño)". Tamén deron con máis restos da romanización da Vila Actia, como varios capiteis, catorce cubos de columnas (algún pode tratarse dun miliario), sillares coas marcas das tenaces para elevalos e unha tégula completa coa marca do alfareiro. Na porta da capela da Santa Cruz, descubriron unha ménsula onde aparece unha serpe alusiva ao culto ofilátrico presente na ornamentación da casa romana. 
O Penedo das Moedas (A Salgueira-Flariz): Coñecido tamén como Os Penedos das Campás e O Candal. Apareceu unha xarra chea de moedas nunha greta dunha rocha. Trátase de bronces baixo imperiais. Segundo Rodríguez Colmenero o lugar onde apareceron trataríase dun asentamento en chaira. 
Tesouriño (Flariz): Foi atopado no Museo Arqueolóxico de Ourense nunha caixa cunha soa referencia: "Tesorillos de Flariz". Está composto por 28 denarios, un deles do emperador Tiberio e os demais republicanos. As moedas máis antigas datan do 172-151 a.C. e as máis recentes do século I d.c. 
Sepultura (A Costa-Vences): Apareceu unha sepultura sen cuberta formada por ladrillos. 
Xacemento da Casa do Frade (Vences): Coñecido tamén como Penedo da Horta. Penedo interpretada como unha explotación romana de estaño. 
Xacemento do Outeiro (Medeiros): Coñecido tamén como O Medeiro e Outeiro da Aldea. Tégulas, ladrillos, anacos de cerámica común romana. Sobre o cumio hai un depósito de auga. Cando as obras para a construción dun campo de fútbol saíu á luz un sepulcro antropomorfo escavado na rocha con tampa que foi destruído. Lenda sobre a existencia dunha antiga cidade. 
Xacemento da Quinta (Vilaza): Fragmentos de cerámica común romana, tégulas, ladrillos e unha ara de granito cun epígrafe. Algúns investigadores sitúan aquí a Villa Actia. 
Xacemento da Vagoeira (Vilaza): Apareceron unha pía, un muíño circular, basas de columna (unha está na base do cruceiro da aldea de Vilaza, fragmentos de tégulas, ladrillos, sigillata e cerámica común. 
Xacemento de Valdecasas (A Caridade-Flariz): Restos de tégulas e ladrillos. 
Restos calzada (Guimarei-Infesta).
  


 
 
 
 


MUÍÑOS
Inscrición funeraria (O Cruceiro-Barxés): Praca custodiada no Museo Arqueolóxico de Ourense. Lese: "FUSCVS CA/MALI FILIVS AN(norum)/LXX H(ic) S(itus) EST FU/SCINVS FVS/CI FILIVS PA(tri)", ("Fusco, fillo de Camal, de 70 anos de idade, está aquí enterrado. Fuscino, fillo de Fuco, fai esta dedicatoria a seu pai").
Moedas: Citadas por Cavada Nieto.

NOGUEIRA DE RAMUÍN
Dúas inscricións rupestres: No castro dos Penedos do Castro, en Pombar, descubertas por Rodríguez Colmenero. Unha inscrición está gravada sobre a cara interior dunha pena: "LEOVIGIL/DUX". Na outra, a uns vinte metros da anterior, lese: "(---) VIRIPOA (---)". 
Marco das Raposas (As Raposas-Loña do Monte): Entre os concellos de Esgos e Nogueira de Ramuín. Posible miliario xunto un peto de Ánimas, cunha altura á vista de 0,80 metros. Apréciase que foi rebaixado en dúas caras para gravarlle senllas cruces. Na parte superior ten unha coviña artificial. 
Restos necrópole galaico-romana, séculos III-IV (Vilouriz-Loña do Monte). Información achegada por José Antonio Gavilanes, de Ponte Ambía (Baños de Molgas). 
No lugar de San Vicente, na parroquia da Carballeira, consérvase a tradición da existencia dun mosteiro. No entorno da aldea apareceron algúns sillares reutilizados: parte dun muíño circular, tumbas feitas con laxes, un capitel prerrománico e algúns fragmentos de tégula romana.



OÍMBRA  
Ara (Rabal): Atopada nun camiño que une Rabal co pobo portugués de Vilarelho da Raia. Adicada por Ulacio Souseno aos Lares Viais; lese: "[Laribus(?)]/VARI/CIS V/LAC(ius) SO/OVSENVS/V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)"; custodiada no Museo Arqueolóxico de Ourense.  
Ara (Rabal): Laribus Varigis? Atopouse tirada nun camiño que une Rabal co pobo portugués de Vilarelho da Raia.  
Ara (Espiño-Videferre): Adicada a Marte. Na capela do San Roque.  
Inscrición: "/li]MICO[RVM" 
Nova ara: A principios do mes de abril de 2017, as asociacións Monterrei, Cultura e Territorio e Alto Támega deron a coñecer a descuberta dunha ara fragmentada dedicada a Xúpiter Óptimo Máximo. 
Lápida de Sempronia (Rabal): Trátase dunha inscrión sobre mármore do século I d.C., fragmentada na súa parte esquerda, adicada por Fabio a Sempronia; ata o ano 1971 formou parte do altar da igrexa; atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. Lese: ".../...FABIVS QVIR(ina)/...S SEMPRONIAE/...RVFINAE MATRI/...SEMPRONIAE/...SORORI?", ("Fabio, da tribo Quirina, fai esta dedicatoria a Sempronia, súa nai e a Sempronia...").
 Estela-menhir de Oímbra ou Muíño de San Pedro: Atopada no monte Lodairo no ano 1985. Mide 1,60 de altura. Debido ao seu carácter antropomorfo e fálico pode tratarse dun monolito reutilizado con posterioridade no Bronce Final e en época romana cunha inscrición que di: "LATRONI/VS CELT/IATI F/H S E...", "Latron/ius Celt/iati F(ilius)/H(ic) S(itus) E(st)", ("Latrono, fillo de Celtiatus, está enterrado aquí"). Por riba da inscrición presenta unha cara humana gravada, delimitada por un círculo, con orellas, ollos e boca. No reverso un motivo xeométrico subrectangular. Adoita interpretarse como unha estela antropomorfa romana, se ben sempre se puxo de manifesto que se aprecia un imporante peso do compoñente indíxena. E se non tivera inscrición? Posiblemente se relacionaría coas estelas-menhir aparecidas en Portugal que presentan certos elementos en común. Dátanna a finais do século I d.C. ou principios do II d.C. 
Cova dos Mouros (As Chás): No monte Castelo, a 645 metros de altitude sobre o nivel do mar. Atopáronse 121 fragmentos de época romana.    
Coelobriga: Estaría no lugar coñecido como As Raposeiras, comunicada a través dunha ponte con Muradelle, situada entre as parroquias de Mourazos e Tamagos (Verín). 
Moedas: Segundo Cavada Nieto, atopáronse 400 moedas de varios emperadores.   
Miliario de Espiño (Videferre): Reaproveitado nunha construción.  
Miliario (Rabal): Anepígrafo, actúa como soporte do tellado dunha escaleira situada no centro da aldea.     
Miliario (San Cibrao): Estaba nunha adega; hoxe en día custodiado no Museo Arqueolóxico de Ourense. Lese: "D(omino) N(ostro)/FLA(vio) DALMACIO/CAESS(ari) NOB(ilissimo), "Dedicado ao noso señor Flavio Dalmacio, césar nobilísimo".   
Vía XIII: Ía dende Aquae Flaviae (Chaves) ata Iria Flavia (Padrón), pasando por Carregal, preto de Oímbra, cruzando o río Búbal cara a Guimarei (Monterrei) e Ourense. No século III unha calzada secundaria ía por Rabal, San Cibrao e Coelobriga (As Raposeiras-Oímbra), Portela e Bagoeira (Vilaza-Monterrei), uníndose á vía XIII na ponte Búbal. 
 






 

OURENSE
A antiga Auriense salienta polo seu carácter termal. As fontes escritas son tardías (séculos V, VI e VII), case todas posteriores á súa elevación á categoría de se episcopal (561-572), cando se separou da antiga diócese de Braga. No Parochiale Suevum cítase a Aurienis Sedes seguida de todas as súas parroquias, listaxe que encabeza Palla Aurea, unha parroquia cercana á se metropolitana. Florián de Ocampo e Pedro de Medina (século XVI), e Francisco Carreira Ocampo (século XVIII), entre outros, dánlle unha orixe grega, fundada polo heroe Anphiloco, hipótese combatida por Flórez e Murguía que lle dan unha orixe céltica. Os primeiros estudos débense a Ceán Bermúdez e Vázquez Núñez a finais do século XIX e principios do XX que atoparon diverso material logo estudado por Cuevillas (Como nasceu a cidade de Ourense, 1934). Nos anos 50 e 60, Ferro Couselo achegou novos datos. 
Museo Arqueolóxico con monumentos de toda a provincia. O edificio, situado na Praza Maior, leva anos pechado, disque por obras. Algunhas pezas expóñense no convento de San Francisco.  
Ara a Tellus: Adicada por Gaio Sulpicio Flavo.  
Ara ás Ninfas (Alongos): Atopada por Temes Araujo, un seu irmán e o coengo Santiago Arias no ano 1606 entre as pedras que obstruían unha fonte. Na actualidade está perdida. "NIMPHIS SILON(is) A/CLOVIANA/EX VOTO F(ecit) C(uravit)".
Ara (Canedo): Di: "Accilio Catulo, asturaugustano, cumpriu libremente este voto ás ninfas mariñas". 
Ara: No antigo Pazo Arcebispal hai unha ara reaproveitada nunha parede. 
Ara á deusa Terra: S. II d.C. Atopada no ano 1835 nunha horta de Camiño Caneiro.   
Ara a Diana (Monte Louredo-Reza). Adquirida pola Comisión de Monumentos de Ourense. Foi descuberta polo labrego Antonio Calviño no monte Louredo, sobre o río Miño, entre Reza e Freixomil. Lese: "Fa(bio?) Saturnino puxo este ex voto a Diana".    
Ara a Tutela (Castro de San Tomé): Adicada por Luci. Tertio, fillo de Capitonis.  
Ara ás Ninfas: Adicada por Calpurnia Abana. Lese: "NYMPHIS/CALPVRN/IA ABANA(AEBOSO(cum)/EX VISV/V(otum) S(olvit) L(ibens)", ("Calpurnia Abana, da xente dos Ebosos, ofreceu este voto ás Ninfas desusas destas augas, con mitovo dunha visión que tivo"). Foi atopada cerca das Burgas e foi regalada á Comisión de Monumentos de Ourense por dona Lucía Cabello Sáenz a finais do século XIX. Foi descuberta no ano 1803 na coñecida como Casa da Tenencia cando un home chamado Gabriel Gómez levantou no lugar unha fábrica de curtidos. Posteriormente, ao reedificar don Santiago Sáenz a fábrica, colocou a pedra como coroamento dunha fonte de auga quente, poñéndolle unha cruz como remate, onde continuou ata o ano 1897 que pasou ao Museo Provincial.
Aras a Reve Anabaraego: Unha apareceu ao derrubar o interior dunha casa próxima ás Burgas a comezos dos anos noventa do pasado século. A cabeceira foi repicada, sen que poida distinguirse nin o foculus nin os rolos, faltándolle tamén a base e unhas das caras laterais. Lese: "REVE/ANA/BARA/EGO". Trátase dunha dedicatoria a un deus indíxena acompañada dun epíteto tamén indíxena. Nas escavacións levadas a cabo entre 2005 e 2008 na Casa dos Fornos, saíron á luz cinco aras tamén dedicadas a esta deidade.
Capitel: No Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1898 cítase o regalo dun capitel tardorromano feito por don Benito F. Alonso. Non cita o lugar do achado. 
Castro romanizado de San Pedro de Outeiro (Cudeiro), afectado polas obras dunha autostrada. 
Colexio das Xosefinas: Preto das Burgas. Otero Grandal escavou no patio do colexio no ano 1996, documentándose varias estruturas romanas de índole termal.
Igrexa da Trinidade: Xunto a igrexa realizouse, no ano 1941, a primeira escavación contrastada, descubríndose unha necrópole de inhumación de tégulas. No 1993 Eguileta Franco realizou unha intervención na reitoral.
Instituto Otero Pedrayo: No ano 1997 Rodríguez Cao escavou no patio, saínda á luz diversas estruturas e outro material.
Lápida: Atopada no ano 1835 na horta coñecida como do Caneiro polo coengo Pedro Telmo Hernández; actuaba como pedestal dunha mesa de pedra. Lese: "Telluri C(aius) Sulp(icius) Flavus ex voto".
Museo Arqueolóxico: No 1980 Fariña Busto sacou á luz material romano no edificio e solar.
Villae de Santomé: Séculos I-III d. C., con fusaiolas, lucernas, vasos de vidro, terra sigilata, escouras de fundicion, a figura dun cabalo dunha fibela de cinto do século IV d. C, un exemplar de bronce dun stilus, utilizado para a escritura sobre taboíñas enceradas, material relacionado coa odontoloxía e o oído dado a coñecer por X. Rodríguez. Apareceron restos de dous edificios, un residencial e agropecuario, organizado en torno a un impluvium central, e outro cunha galería con pequenas habitacións (cubicula), unha cun curioso sistema de calefacción; o edificio principal organizábase en torno a un pequeno patio (séculos III-V d. C.).
A Batundeira: Nas inmediacións da granxa da Batundeira, que pertenceu á orde de Alcántara, atopáronse restos romanos. 
As Burgas: Mananciais de augas termais (70ºC) cun caudal de 300 litros por minuto. Teñen propiedades mineiro-medicinais boas para problemas da pel, reuma e artrite. A Burga de Abaixo foi proxectada a mediados do século XIX polo arquitecto Trillo. A Burga de Arriba trátase dunha fonte de estilo popular do século XVII. No lugar atópanse catro réplicas das aras adicadas ás ninfas destas augas. Segundo a lenda, o manancial nace baixo a capela do Santo Cristo, na catedral, e, segundo outros, no volcán durmido do Montealegre. Baixo a dirección de Alfredo Seara Carballo, nos anos 1987-88 efectuáronse importantes escavacións.  
A Rúa Cervantes: Estruturas habitacionais. 
Reza Vella: Nas obras de acceso do AVE atopáronse restos do que puidera ser a Via VIII (rota secundaria da Via XVIII) que unía Ourense con Tui, Lugo e Monforte. Tamén apareceron muíños, tégulas e o que semella unha sepultura que poderían formar parte dunha villae situada preto da zona termal. Transcorrido algún tempo do achádego, o arqueólogo J. María Eguileta e os técnicos que dirixiron as escavacións preguntaron á Xunta de Galicia se non existía outra alternativa para a entrada do tren en Ourense que permitira a conservación de restos tan importantes debido a que, da noite para a mañá, o xacigo foi destruído para proseguir coas obras.  
A Mora (O Pereiro-Palmés): Asentamento aterrazado de forma cuadrangular, con posible foxo colmatado.  
Miliario anepígrafe atopado cando as obras dun edificio na rúa Ensinanza, no barrio do Couto.  
Moedas (Ourense): Moeda de bronce de Tiberio preto das Burgas e outro mediano de bronce na rúa do Vilar. Moeda de Probo preto do Castelo Ramiro. No Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1898 cítase o regalo de moedas de bronce, atopadas na cidade, á Comisión de Monumentos de Ourense por don Eduardo Martínez.
Vía: Preto do Colexio Público de Mende, restos de enlousado da vía que ía dende a Ponte Loña ata o castro de Santomé. 
O mítico Monte Medulio en Castro de Beiro: Villaamil y Castro, nun artigo escrito no ano 1861 no Album de la Caridad. Juegos Florales de la Coruña, recolle varias inscricións citadas nunha carta que Fr. Pablo Rodríguez lle enviou a Cornide o 11 de abril de 1788. As inscricións (“que fueron removidas y colocadas en los sitios más inmundos y asquerosos de cerdos, caballerizas...”) apareceron na casa do cura de Santo André do Castro de Beiro, parroquia do concello de Ourense, entre outras unha onde aparece o Medulio: “L LICINS / DEIVSVS / IOVIO / MEDVLLIO / LARICO”. Ademais de Fr. Pablo Rodríguez e Villaamil, tamén se fixo eco dela o mesmo Enrique Flórez. Pero resulta que todas eran unhas falsificacións, un invento do que fora cura de Castro de Beiro Juan Fernández Boán (1587-1639) quen, xunto co seu irmán Pedro, encheron Ourense de historietas na primeira década do século XVII, e todo “para aumentar el lustre de su familia” (Abascal Palazón, 2019). Houbo que esperar ao CIL de Hübner en 1789 para botar polo chan estas burdas falsificacións.
  





 
 

 





PADERNE DE ALLARIZ
Ara de Coucieiro: En granito, atópase no interior da igrexa parroquial. Con focus e baquetón resaltado na parte superior. A lenda di: "TVTELLA(E)/BERIS/SILO SILO/NIS/VS(L)M". O epíteto pode facer referencia a un topónimo que se cita nunha inscrición de San Juan de Godán (Asturias), onde se le: "FLAVS AVLEDI F(ilius) CABARCVS (castellum) BERISO". Foto achegada por Javier Torres no mes de outubro de 2019.

PADRENDA
Ara en A Fonteíña (Gresulfe-Crespos): Século I-II d.C. Atopada no ano 1927, de granito, adicada a Xúpiter: "IOVI O(ptimo)M(aximo) VOT(um)/TITVS/ALBINIR/ETUVLIT/LIBENS/MERITV/M(onumentum)"; Tito, fillo de Albino, ofreceu con rendida devoción un merecido voto a Xúpiter Óptimo Máximo".
Ara de Santa María do Condado: Na igrexa parroquial de Santa María do Condado, no concello de Padrenda, hai unha ara romana de granito con tres molduras na parte superior coa epígrafe debaixo que foi reutilizada como pía de auga bendita agrandándolle o antigo focus. Se ben xa se sabía dela a principios do século XX, Bouza Brey, acompañado do seu irmán político, visitouna o 2 de outubro de 1942, publicándoa no número 25/26 do Boletín da Comisión Provincial de Monumentos Históricos e Artísticos de Lugo no 1948, El ara de Santa María del Condado (Orense) y otra del Museo de Lugo. Leu: “SVLEN SAN(c)TV GAICIS FLAVSANVS FLAVSI V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)”, (“Ao sol santo Gaicis Flausano, fillo de Flauso, cumpriu de boa vontade este voto”). Mais, en estudos posteriores traduciu “Flavio Falus cumpriu libremente este voto a Suleae Nantugaicae” lectura de Bouza coido importante facer un par de achegas. A Raúl Villanueva fáiselle raro ese “FLAVSI” xa que o nexo “AV”, di, ou é V ou é S. José María Bello Diéguez propón, entón:FLAVIN / VS FLAV(i filivs?) / V.S.L.M”). Tranoy, a partires da súa comparación coa deusa britana Sulis que era adorada no santuario termal de Bath (Avon), coas Matres Suleuiae e, por outra banda, tendo en conta que o radical Nantu- vincúlase ás fontes, estableceu que estas deusas serían as protectoras dalgunhas fontes e mananciais. Levaba anos querendo fotografar a ara pero sempre atopaba pechada a igrexa, por máis que buscaba unha foto actual todos traballos inserían a imaxe da publicación citada máis arriba. A mediados de decembro de 2022, grazas a amabilidade do párroco e do sacristán, conseguín vela. Pouco despois de colgala no facebook, Perfecto Ramos contoume a historia do traslado da ara para a igrexa de Santa María do Condado, unha historia descoñecida que lle agradezo me achegara e permitirme reproducila no meu blog. Eiquí a deixo:Alégrome que conseguiras contemplar esta ara, pero hai unha cousa importante que aclarar sobre a súa historia. Bouza Brei e o seu cuñado estiveron de conversa cun veciño que andaba a traballar nunha veigha a carón da igrexa e fixéronlle o comentario do importante que era aquela "pedra" pero posiblemente pensando que o tal home non tería moita idea de obras romanas, sacaron fotos, tomaron notas, pero non lle fixeron preguntas sobre ela. El como persoa educada non se quixo entrometer nos asuntos que persoas que parecían tan importantes traerían entre mans, e se non lle preguntaron nada lle dixo. Por ser o traballo de Bouza Brey o mais coñecido sobre esta ara, por esta circunstancia quedou instucionalizado un relato sobre a súa historia que non corresponde coa realidade. Seguindo o meu comentario anterior aproveitando a túa publicación sobre esta ARA, vouvos relatar, e é a primeira vez que o fago público, o ocurrido na igrexa de Santa María do Condado o día 6 de outubro de 1942. Quen andaba a traballar onda a igrexa era un tio-avó meu chamado Eloi Vázquez (non sei se foi el o que lle abriu a porta da igrexa ou estaba aberta). Chegaron para vela Bouza Brey e o seu cuñado Waldo Leirós Freire. O meu tío-avó díxolle: "veñen ver a igrexa? é unha igrexa moi antiga". Respóndeulle Bouza Brei: "Pois sí, a igrexa é interesante pero o máis importante que teñen aquí é esta pedra". O meu tío-avó escoitou o que Bouza Brey lle díxo, deixounos traballar e el seguiu coa súa faena. Cando chegou á casa contou o que lle acontecera cos ilustres visitantes. Pregúntalle a súa muller: "E non lle dixeches de onde viñera a pedra?”, “Pois non, porque non me preguntaron”. Resultado: Bouza Brey fixo o seu traballo e publicouno con unha historia errada. A ARA chegou ó Condado levada por outro tío-avó meu (Manuel Vázquez) e irmán do Eloi que foi abade de Xunqueira de Ambía, Escuadro, Maceda e Santa María de Melias. Dun destes lugares, onde as aras son tan abondosas que andan metidas polos balados, colleuna e levouna para a igrexa da súa parroquia de orixe para darlle uso como pía de auga bendita. É unha bonita e interesante historia que me foi relatada por unha das fillas do Eloi que estaba presente cando seu pai chegou á casa a contar o encontro que tivera con dous visitantes que el non sabía, nin nunca soubo que eran. Esta historia fun coñecedor dela sin saber que podían ser os personaxes visitantes, cousa que descubrín cando localicei o traballo de Bouza Brey e vin que os dous relatos eran totalmente coincidentes. Que importante é a transmisión oral da historia para descubrir enigmas que non teñen explicación nos documentos!”.
Baños (Crespos): Asentamento romano dos séculos II-VI d.C. Existen referencias de estruturas de planta rectangular, próximas a pozas de auga medicinais.  
Vestixios explotacións mineiras, de ouro e/ou estaño, utilizadas entre os séculos I-IV d.C. en Arandeiras e Os Baños.  
Os Castros (San Pedro da Torre): Castro romanizado. Apareceron tégulas. Sobre el edificouse a igrexa de San Pedro. Preto do castro está o lugar de Arandeiras onde hai vestixios dunha explotación mineira de ouro ou estaño.
 

 
 
PEREIRO DE AGUIAR
Ara (Santa Marta de Moreiras): Nalgunhas partes lemos que formaba parte da parede da igrexa de Santa Marta de Moreiras, pero cremos que esta ara é a que se atopaba xunto o Santuario da Virxe dos Gozos, vendida por un párroco ao museo de Ourense, segundo nos dixeron, por "catro cadelas". Aos Lares Circeiebaeco Proeneaego. Lese: "LARI CIRCE  I/EBAECO P/ROENETIAE/GO L(ucius) CAMP/ANIVS MAC/CER V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)".
Dedicatoria (Calvelle): "TOROLO/COMBICIEGO/M(arcus) ARRVNTIS/RVFVS V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)". 
Monte do Castelo: Segundo algunhas hipóteses, neste monte da parroquia de Vilariño sitúan outra das ubicacións do lendario Medulio baseándose, para elo, nunha inscrición (dada a coñecer no seu momento por Bouza Brey) que hai nunha peneda ao pé dun antigo camiño real coñecido polo nome de Portocarro: Sicenata Pacata ("quietos e pacificados"), insculpida en caracteres indíxenas e latinos.
 


A PEROXA 
Ara de Celaguantes: Lese: "I(ovi) O(ptimo) M(aximo)/VI(l)LNVS/P(ius) III P(osuit). Atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. 
A Mirteira (A Peroxa): Apareceu tégula e cerámica común.   
Cima do Agro (Besteiros-O Souto): Tégula e cerámica común. 
Lápida da Peroxa: O P. Fita animou a Vázquez Núñez para que investigara sobre o paradoiro de dúas lápidas documentadas nos arquivos da Academia da Historia polo P. Sobreira, unha procedente da Peroxa e que fora catalogada por Hübner como lápida sepulcral do século VIII, se ben non chegou a vela persoalmente. Vázquez Núñez envioulle a información ao P. Fita no ano 1903, publicando os resultados onde aparece catalogada como unha lápida pertencente a un sartego do século IV ou principios do V; as xestións da Comisión de Monumentos de Ourense conseguiron que a peza fora trasladada para o Museo Arqueolóxico.
 

PETÍN 
As Barrancas (Portomourisco): Explotación mineira a ceo aberto. 
O Buraco ou Cavorco de Olivedo (San Paio-Santa María de Mones): Trátase dunha gran cunca mineira aurífera emprazada na ladeira norte dun gran espigón de lousa, a unha altitude de 650 metros. Polas súas características xeolóxicas atopámonos ante a presenza aurífera de tipo primario a ceo aberto. No lugar pódese apreciar un gran buraco ao que semella que ven desembocar unha serie de canles de subministro de auga captadas algúns metros máis arriba no regato Olivedo. 
Campamento romano da Cabeza do Pau: Entre Montes e Santoalla do Monte, a maís de 1.200 metros de altitude. Dispón dun parapeito de pedra que delimita unha área de 11 hectáreas. 
Canle romana do Mondón: Canle que levaba a auga do río Xares ata unha explotación aurífera situada en Vilarnuide, no concello de Quiroga. Unha obra de enxeñería, en parte sobre cantín de grandes pendentes, e que leva auga que transcorre a media ladeira, pola marxe dereita do río, dende riba da presa de Santa Olaia ata á Portela de Portomourisco, en Petín, onde se interna na conca do río Sil. Desaparece nun grande treito por terreos agrícolas, e aparece de novo por debaixo do lugar de Seadur, xa no concello de Larouco. Conserva trazas da súa estrutura a través do seu percorrido, coma as grandes rochas cortadas, e muros de contención para asentar oleito. A lonxitude sería duns 14 km. (Información de Elixio Vieites). 
Canle do Monte Meixoallo (Petín): Canle de condución de augas para a explotación aurífera de Vilarnuide (Quiroga) que captaba augas no regato Rapalloso.     
O Castrillón (San Miguel de Mones): Castro romanizado  con ampla visibilidade do val do río Sil.   
Castro de Santa María de Mones: Levantábase a 410 metros de altitude, nun outeiro dominante sobre cuxa croa se edificou unha igrexa de orixe románica do século XII. A croa está arrodeada por plantacións de viñas. Tiña unhas medidas aproximadas de 160 por 105 metros. Un dos perpiaños da igrexa presenta unha inscultura do xogo dos "tres en raia", posiblemente de época romana. Apareceron moedas de época romana, emitidas en tempos de Grodiano, Decio, Galieno, Claudio e Magnencio, e tamén medievais. Menciónase nunha doazón de Maior Sánchez no ano 1285 ao mosteiro de Montederramo. Como recolle Madoz no seu Diccionario (1845-1850), o sitio foi obxecto de constantes espolios. Unha columna, cortada, foi reaproveitada nunha construción da aldea. 
A Cigarrosa: Entre os concellos de Petín e A Rúa. No ano 1896 os membros da Comisión de Monumentos da provincia de Ourense atoparon un mosaico de época romana na zona de A Cigarrosa. No ano 1969 o grupo Os Escarbadores, de O Barco de Valdeorras, puxo en coñecemento das autoridades a aparición doutro mosaico cando os desmontes para a construción da N-120. Para elo puxéronse en contacto cun especialista de Mérida para que o levantara, cortándose en 25 anacos dun metro cadrado cada un, almacenándose logo nos baixos do Concello de A Rúa. Aos poucos días trasladáronse ata o lugar os do Museo Arqueolóxico de Ourense, atopando un pequeno anaco dun mosaico que é o que na actualidade se conserva no Museo, dando por desaparecido todo o resto. José Fernández Pérez, de Larouco, que viu o mosaico cando apareceu e do que conserva varias fotos mercadas a un fotógrafo no ano 1981, conta que no ano 1984, estando en Mérida, atopouse por casualidade cun home chamado Inocencio que resultou ser o especialista que levantara o mosaico. Contoulle que todos os anacos quedaran empaquetados e preparados para seren montados de novo. Que pasou con eles? Onde están? Quen os levou? (Información achegada por José Fernández Pérez). Canto á mansión Forum Gigurrorum ou Forum Gigurniom como é citada no Anónimo de Rávena, ou Foro no Itinerario de Antonino que adoita identificarse coa Cigarrosa, non falta quen teoriza de que podería tratarse da Cigarrosa de Verea, nun territorio non Gigurro. 
Miliario: No ano 2021 apareceu en Petín o único miliario con epígrafe de toda a comarca de Valdeorras. Debido ao seu mal estado de conservación, tivo que ser sometido a traballos de restauración e consolidación. Dende o mes de xullo de 2022 está exposto xunto a Ponte da Cigarrosa. Dedicado ao emperador Nerva, marca a milla oitenta e cinco desde Asturica Augusta (Artorga).  
Explotación mineira (Carballal-Santa María de Mones).   
O Pombal (Freixido de Arriba): Sepulcros en fosa aberta. 
O Pombar (Petín): Identificado cunha das mansións da Vía XVIII do Itinerario de Antonino. Nunha ampla superficie, ocupada principalmente por viñedos, apareceron grandes cantidades de anacos de tégulas e cerámica. É coñecido dende finais do século XIX pola aparición de diversos achados reflectidos nos distintos boletíns do Museo Arqueolóxico de Ourense, así como dunha piastra visigótica e dun capitel corintio de mármore.    
A Reitoría (San Miguel de Mones): O xacemento atópase emprazado na media ladeira do monte, a unha cota de 650 metros. Localizáronse anacos de tégulas. A tradición sitúa no lugar unha capela adicada a San Miguel así como un edificio que polo topónimo puidera tratarse da casa reitoral da parroquia.


 

 



A POBRA DE TRIVES
No Trives Vello localizouse un asentamento romano situado a carón da vía XVIII, nas terras dos Tiburi. As primeiras referencias aparecen citadas no ano 1898 coa aparición de lápidas, sepulturas, moedas, etc. Caamaño Gesto (1977) xa fala de muros soterrados, restos de pavimentos e materiais reaproveitados nas casas. O poboado debeu contar cunha necrópole. Identificado co antiga Nemetobriga, mansión citada no Itinerario de Antonino, e única polis do territorio dos Tiburi, segundo deixou escrito Ptolomeo, se ben é certo que varios investigadores decántanse pola Medorra, en Mendoia, basiándose nas distancias miliarias e argumentos etimolóxicos (briga indica unh lugar elevado).    
Ara de Ponte Bibei: Estivo na finca do marqués de Trives. Tranoy leu: "Io. O. M./ Digo"; Rivas: "I(ovi) Oud--/digo", afirmando que existen repicados ao final da primeira liña; Caamaño: "Iovo La/dico"; Colmenero: "Iov-i(nexo v-i) O(ptimo) La/dico".  Malia o anterior, a lectura correcta sería: "Iovi O(ptimo) La/dico Iu(li(u)s Gr/acilis/ex vot(o)". 
Dúas aras adicadas a Nabia Sesmaca. Nunha, desaparecida, dicía: "NAVIAE/SESMA/CAE V(otum)/Annius", ("Annio ofreced este voto a Navia Sesmaca"). Na outra: "NAVIAE/ANCETOLVS/AVRI(ensis) EXS/(C invertida) (castellum)/SESM(acorum?)/VOTVM.../POSSIT.../Q(uoius) E(um) C(ompotem (...)", ("Ancetolo Auriense do castellum Sem... ofrece este voto a Navia").       
Ara aos Lares Viais (Trives Vello): Estudada por Taboada Chivite. Descoñécese o seu paradoiro. Dicía: "LARIBVS/VIALIBVS/VALLIVS/MAXIMVS/EX VOTO". 
Ara de Vilanova, do s. II d.C. Situada fronte a porta principal da igrexa. Actuou como pé de altar sostendo un taboleiro do s. XV-XVI, logo tapado por un altar barroco. Peza rectangular de pretro de 1,30 metros de alto e 0,55 de ancho coa inscrición: "SEVERVS FI/AVINI FIL/IOVI OP MA/V L S M". Hai que sitúa en Vilanova a mansio Nemetobriga.   
Lápida: No Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1898 cítase unha lápida romana "Popilius Hirsutus" descuberta en Santa María de Trives que foi mercada pola Comisión. 
Lápida funeraria (Souto do Padrón-Trives Vello): Descuberta no ano 1894 nun lugar onde había gran cantidade doutros restos romanos. Dalí pasou a formar parte dun muro, onde a copiou Manuel Hermida. En 1897 foi adquirida pola Comisión de Monumentos de Ourense. No incendio do Instituto no 1927 sufriu varios danos. Datada entre os séculos I-II d.C. Lese: "POPILLIVS HI/RSVTVS FLAVIAE/AVDIECI FLNCI/DOOMO (?) A/COECI AN XXXII/MSP (?)", ""Popilio Hirsuto, fillo de Flavio Vendieco, da parentela de Laucio, orixinario de Vacaego, de 32 anos de idade, está enterrado aquí"). No Museo Arqueolóxico de Ourense. 
Epígrafe (Trives Vello): Descuberta nas inmediacións da Ponte Navea, estivo colocada na capela da ponte. Hoxe en día atópase na casa da marquesa de Trives. Lese: "AELIO SPORO/IVLIVS FLAVINVS/ET ATILIVS ASTVR/H EX T", ("A Aello Sporo polos seus herdeiros Flavinus e Atilius Astur"). 
Epígrafe (Trives Vello): De Popillio Hirsuto. 
Epígrafe (Piñeiro-Trives Vello): Anáco de mármore que só conserva o texto "... VALVITIO". Segundo Rodríguez Colmenero podería pertencer a unha inscrición funeraria. Foi atopado polo vogal da Comisión de Monumentos de Ourense Diez Sanjurjo nos muros da derruída capela da Madalena no ano 1904. No Museo Arqueolóxico de Ourense.
Miliario de Pobra de Trives.     
Miliario (A Ponte Navea): Fragmentado en dous bloques que serven de soleira a dúas portas dunhas cortes de gando.  
Miliario (A Ponte Navea): Anepígrafo, apareceu tirado no leito do río Navea.     
Miliario a Tito e Domiciano: Atopado no ano 1834 a uns 200 metros augas abaixo da Ponte Bibei e levado para o pazo do Marqués de Trives. Na actualidade atópase xunto a ponte. Traducido, lese: "En tempos do emperador césar augusto Tito Vespasiano, fillo do divino Vespasiano, sendo pontífice máximo e estando investido co poder tribunicio por novena vez, o imperatorio pola décimo quinta, pai da patria, cónsul pola oitava vez, e do césar Domiciano, fillo do divino Vespasiano, cónsul por sétima vez, fíxose a vía nova, baixo os coidados do legado propector de Augusto, Caio Calpetano Rantio Quirinal Valerio Festo, no tramo correspondente á milla 94 dende Astorga".
Columna conmemorativa xunto a ponte Bibei: Foi sacada, xunto co anterior, onda ponte Bibei. Algúns autores non ven un miliario senón unha inscrición honorífica erixida en conmemoración da construción da ponte, a xeito da de Chaves. O Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1930 recolle que a mediados do século XIX foi tirado ao río por uns mozos. No 1904 tentaron sacalo pero os esforzos foron infrutuosos. O texto xa fora recollido por Ceán Bermúdez no Sumario de las antigüedades que hay en España (1832). Leu: "IMP CAES NERVA/TRAIANO AVG GER/DACICO PONT MAX/TRIB POT COS V P P/AQVIFLAVIENSES/PONTEM LAPIDEVM/DE SVO F C", ("Sendo emperador César Nerva Traxano Augusto, Xermánico, Dácico, Pontífice Máximo, revestido da potestade tribunicia, Cónsul por quinta vez, pai da patria, os aquiflavienses fixeron á súa costa esta ponte de pedra").    
Miliario (Sobrado): Forma parte do peto de ánimas situado na praza que dá á fachada da igrexa; adivíñanse restos de letras.   
Villae de San Salvador (Sobrado): Séculos I-IV, ubicada no trazado da Vía XVII onde se atoparon restos cerámicos e un miliario. 
Mansión: Nemetobriga no Itinerario de Antonino, mansión que adoita identificarse con Mendoia, se ben non existen consenso entre os investigadores. 
Xacemento da Cividá (A Madalena-Piñeiro).  Xacemento de Lamadavía (A Pobra de Trives). 
 
 
 

 
 


PORQUEIRA
Ara a Ariounis Mincosegaeigis (Nocelo-Sobreganade): Servía de pé de altar da ermida de San Tomé de Nocelo. Segundo Rivas e Seara Carballo, Ariounis podería ser unha enigmática denominación de varios deuses. Segundo J.C. Olivares, non é desbotable que Ariounis puidera ser un primeiro apelativo e Mincosegaeigis o segundo dunha divindade cuxo nome non se cita ou duns Lares. Lese: "ARIOVNIS/MINCOSEG/AEIGIS/C(aius) NARCISIVS/RUFVS/V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)". Coa cara superior cortada para recibir a ara actual, unha pedra cadrada que en forma de lousa contén as reliquias cristiás. 
Estela funeraria do Outeiro (O Rial-Sabucedo): No Museo Arqueolóxico de Ourense. Apareceu no ano 1936. A peza está fragmentada na base, faltándolle un pequeno anaco. Lese: "BLEN/DEA/MANT/AI F(ilia) M/ONIME/NTVS ST/AT(uere) FECIT/MAXVMVS". 
Xacemento de Mouruás (O Agro-Sabucedo): Apareceron ladrillos, tégulas e algunha pedra granítica labrada. 
Outros xacementos: O Carrilano  (San Lourenzo de Abeleda), O Soutullo (Penín Novo-Sabucedo), O Loural (O Rial-Sabucedo), As Quintas (San Lourenzo de Abeleda).
 

PUNXÍN
Moedas: No castro de San Trocado apareceron varias moedas, entre outras dous denarios, un dentado. Segundo Cavada Nieto en Barbantes apareceron moedas de prata e cobre. 
Xacemento da igrexa parroquial de Santa María (A Forxa-Punxín).   
Xacemento da Torre do Faro (Cabo-Freás).
 

QUINTELA DE LEIRADO 
Ara de Xacebáns: Foi rescatada por Antonio Seoane, membro da Real Academia Galega no 1951 que tamén participou na creación do Museo do Pobo Galego. Estaba nun palleiro e utilizábase para afiar fouciños. Adicada a Deva. Custódiase no Museo Arqueolóxico de Ourense (Información recollida do blog Á sombra do Penagache). 
Castro de Redemuíños: Coñecido como O Castelo. De grandes dimensións, sitúase nun lugar dominante. Apareceron muíños de man e restos cerámicos. Apareceu unha xarra con moedas imperiais romanas. No ano 1803, o corrixidor de Milmanda (Celanova) informou de que enviou as moedas a través de Marcos Alonso á Academia de Historia, quen decidiu mercalas, mais descoñécese o seu paradoiro actual. Aquí erixiuse posteriormente unha fortaleza medieval.
 

RAIRIZ DE VEIGA 
Ara a Bandua Veigebreaego: Custodiada no Museo Arqueolóxico de Ourense. O fóculus, de planta rectangular, actuou como pía de auga bendita en 1957, función para o que foi agrandado. Di: "V.S.L.M./BANDVE/VEIGABR/AEGO/M SILON/VS GAL SI/LLANVS/SIG COHI/CAL DR", ("Gustoso cumpriu o seu voto a Bandua Veigebreaego Marco Silonio Galaico Silano, abandeirado da primeira cohorte dos Galaicos, cidadán romano"). Foi realizada por individuo da tribo Galeria, pertencente á Cohors I Gallica civium Romanorum que formaba parte da Legio VII Gemina. 
Ara (Rairiz de Veiga): "DEO VEXILLOR(um)/MARTIS SOCIO/BANDVAE". Aínda que algúns autores a consideran falsa, Rodríguez Colmenero non opina o mesmo, primeiro porque no lugar existe outra inscrición adicada á mesma divindade, segundo porque a forma "socius", máis xenitivo, parece confirmarse noutra inscrición, e terceiro porque resultaría extraño que en séculos pasados lograran identificar a inscrición. Atopábase na igrexa parroquial de San Xoán. Desaparecida. Citada polo arcipreste de Santa Xusta de Toledo nos seus Adversarios cando veu a Galicia co bispo de Toledo.  
Ara aos Lares Viais: "LARIBVS/ALDVMI/AENNSIBVS/MARBASENS/FUERVM/ILIVS L I/QVIRINA DEN/TO V S L M".  
Epígrafe (San Pedro de Sabariz): Só hai unha referencia recollida Jerónimo Román de La Higuera: "LARIB ALITRAN/[---]/ V S L A". 
Epígrafe (San Pedro de Sabariz): Como no caso anterior, só existe unha referencia recollida por Jerónimo Román de La Higuera: "VALERIVS/SA[---]MVS/ALITRANS D/NEST PATRIS/S D M R/P S".    
Epígrafe: "SILIA/EX/VOTIS". 
Epígrafe: No Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1899 fala dun epígrafe citado por Barros Silvelo atopado xunto Rairiz de Veiga, pasado o regueiro do Vilar. 
Miliario de Congostro, atopado polos arqueólogos Celso Barba e David Pérez a comezos do verán do 2010 aos pés dun vello carballo situado no camiño medieval que unía Congostro con Ponte Liñares, camiño que aproveitou as antigas infraestruturas da Via XVIII.   
Miliario de Padroso (Padroso-Lampaza): Reutilizado como base de sustentación dun alpendre. 
Miliario (Rairiz de Veiga): Desaparecido. Citado por Barros Silvelo. Líase: "CAES/.../ES/VI COS I ANTI/II NEPOT ON". 
Miliarios do Padrón: Atopados no ano 2011 por David Pérez López e Celso Hugo Barba. Dividen as parroquias de Güin (Bande) e Congostro (Rairiz de Veiga). O máis grande, anepígrafo, mide 2,6 metros de alto. O segundo estaba tirado, presenta tres cruces de termo e unha pequena inscrición moi desgastada. Marcaban a milla LX de Braga a Astorga. 
Miliario das Pedrosas (Penelas-Ordes): Citado por Elixio Rivas, descoñécese onde estaba ubicado.  
Miliarios da Saínza: Diez Sanjurjo cita tres miliarios ilexibles.   
Miliario: Barros Silvelo cita entre Parada, parroquia de Ordes, e Parada de Outeiro, en Vilar de Santos, un miliario que estaba enterrado. 
Vía Nova: No mes de maio de 2011 o Concello encargou a redacción dun proxecto para poñer en valor a Vía Nova entre Congostro e A Saínza (quizais un dos tramos mellor conservados en Galiza), así como a recuperación do miliario de Padrón. Cando en xuño de 2011 se estaban a realizar os traballos para poñelo en valor apareceu outro miliario que estaba deitado no camino; o fito marca a milla XL da Vía Nova e presenta un pequeno corpo epigráfico e unhas gravuras, incluída unha cruz que representa unha demarcación medieval. No concello consérvanse tramos no Toxal da Saínza, na Ponte Catuxa, no Lombo en Santa Baia e noutros lugares das parroquias de Congostro, Ordes e rairiz de Veiga. O tramo da Vía XVIII ao seu paso polo municipio foi estudado por Alvarado Blanco, Rivas Fernández de Vega Pato. 
Outros xacementos: A Estrada dos Mouros (A Saínza), A Presa ou Ponte da Catuxa (A Saínza), O Lombo (Santa Baia-Rairiz de Veiga).
  
 
 

 
RIBADAVIA
Ara (Francelos): "D(is) M(anibus) S(acrum)/PATERNA/ANNORVM/XXXV".
Explotacións auríferas do Foxo do Cabrito e A Grova (Sanín).
Moedas: No castro de Veiga, en Ventosela, apareceron seis moedas, unha delas de Adriano. 
A Planada (Regodeigón-Ribadavia): Apareceron dúas xoias, unha un brazal de bronce en forma de espiral recuberto cunha lámina de ouro, tégula, muíños circulares e terra sigillata.
Xacemento da Eira dos Mouros (Camporredondo): Localizado por Nieves Amado. Posible asentamento de chaira. Tégula e cerámica común romana. 
Xacemento de Rameirán/As Alcabras (Sanín): Documentado pola arqueóloga Nieves Amado Rolán. Apareceron téguas, ladrillo, ímbrice e cerámica romana. Segundo os veciños había muros soterrados e muíños circulares.
Xacemento de Valdesiños (Valdepereira-Ventosela): Localizado por Nieves Amado Rolán. Tégulas e ladrillos.
Unha ara?: No Museo Etnolóxico de Ribadavia, xunto as escaleiras do patio, hai unha peza que semella unha ara, con moldura e focus.
 
 
 
RIÓS
Xacemento da Pinza (Vilariño das Touzas-Progo).  
O Castelo (Trasestrada): Atopáronse tégulas, muíños e cerámica común.  
Castro romanizado da Pedreira (Valmedo-Trasestrada).   
A Rega do Euxenio (San Cristovo-Trepa): Apareceron restos cerámicos.  
Estela de Riós: Atopada ao realizar unhas obras na casa reitoral, actuaba como lintel dunha porta interior, cara a galería. Atópase no interior da igrexa de Santa María de Riós. A decoración cobre os rexistros superior e inferior, intercalándose o texto da inscrición funeraria que di: G NIGRINI/VS ALBINV/S G ALBIANO/NIGRINO AN/XVI F M P/D M S", ("Gneo Nigrinus Albinus dedicou un monumento ao seu fillo Gneo Albiano Nigrino, de 16 anos aos deuses Manes"). Datada no século III d.C.
Epígrafe de Progo: De tamaño reducido, presenta tres liñas de escritura. Pode tratarse dunha ara romana. Apareceu con motivo da restauración do retábulo da igrexa.    
Ara a Bandua.

   
A RÚA 
Figura en bronce dun togado, vencellada posiblemente a unha vila. 
Lápida da Rúa Vella: Cuarzosa, adicada a Lucio Pompeio Reburro Fabro que apareceu preto da ponte da Cigarrosa. No ano 1680 leváronna para a igrexa parroquial e, anos despois, colocáronna no muro da casa onde se pode ver hoxe en día. A súa importancia vén dada, sobre todo, porque por ela se coñece o nome de Calubriga, poboado dos Gigurros. Lese: "[L(ucio)] POMPEIO L(uci) F(ilio)/POM(ptina) REBVRRO FABRO/GIGVRRO CALVBRIGEN (si)/PROBATO IN COH(orte) VIII PR(aetoria)/BENEFICIARIO TRIBVNI/(...)". 
Miliario (Fontei): Trátase dunha columna de sección circular (48 centímetros de diámetro) encaixada no chan. Segundo os veciños, utilizábase como columna para cargar as bestas. Próximo á Vía Nova. Trátase do único miliario da Vía Nova que actualmente se conserva na comarca de Valdeorras.    
Preto do castro da Coroa, próximo ao trazado da Vía XVIII, apareceu unha estela, posiblemente castrexa, de forma cónica cun rostro humano.    
Na Ponte da Cigarrosa adoita situarse a mansio Foro.  
A Cigarrosa: Ver información no apartado adicado ao concello de Petín. 
Explotación aurífera do Curral de Milleirós (San Xulián).  
Explotación aurífera da Pala, en Vilela.      
Igrexa de Santo Estevo de A Rúa: Nun muro da igrexa pódese ver unha cabeza humana esculpida en granito, evidentemente reutilizada, da que se descoñece a procedencia. 
A Rúa Vella: Xacemento que se atopa no casco urbano. Apareceu un capitel romano e constátase a presenza doutros restos. Moi preto de onde se atopou o capitel documentáronse cinco canles de sección xeométrica, así como restos de muros compostos de pedra e barro que parecían dar forma a unha construción de trazado octogonal; apareceron durante unhas obras na rúa de acceso á igrexa parroquial.  
Pedro Vidal Gayoso, no "feis" de Arqueoloxía de Galicia achega unha foto dunha basa e dun fuste romano que "adorna" un muro de bloques de cemento.
  
 
 


RUBIÁ DE VALDEORRAS
Ara: A Reuue Anabaraeco. Segundo Hübner, a inscrición procede da provincia de Cáceres se ben semella que provén de Galicia xa que o teónimo co mesmo apelativo foi atopado nas Burgas, na cidade de Ourense. Atopábase en Rubiá no 1740, e cara o 1925 no Museo Diocesán de Astorga, desparecendo despois. Segundo T. Hervella estaba rota, faltándolle a metade. Lese: "Albino Tito Torubo, Africano, puxo de bo grado este monumento a Reva Anabaraeco". 
Restos calzada (Oulego). En Oulego adoita situarse a mansio Gemestario 
Mina de Melgotos (Pardollán): A fronte foi soterrada polos escombros dunha explotación de ocre próxima; explorada por membros do Clube de Espeleoloxía Maúxo de Vigo. 
Epígrafe a Caracalla na Serra da Encina da Lastra: Dado a coñecer por Barros Silvelo. Desaparecido. 
Pala I do Regato de Pardollán: Evidencias de momentos finais do mundo romano, especialmente na Pala da Zorra onde se recuperaron pezas de calidade (sigillata hispánica tarcía e paleocristiá) que evidencia unha intensa ocupación dende o Paleolítico.
 

SAN AMARO
Castro de San Cibrán de Las: Castro romanizado. Xunto unha das murallas da croa hai unha inscrición sobre un penedo adicada a IOVI. Saíron á luz varias moedas, entre outras un bronce de Emérita, un mediado de Cascantum tipo touro e unha moeda da república.  
Ara de Eiras: Foi dada a coñecer por Xaquín Lorenzo Fernández no ano 1968 en Inscripciones romanas de Galicia IV, provincia de Ourense. Adicada a Bandua Lambricae. Atopouse formando parte dunha mesa de pedra situada no xardín da Casa Grande de Eiras. Para Rivas, a relación do epíteto do deus co topónimo Las (o castro non se atopa moi lonxe) estaría clara xa que nun documento do ano 1458 o topónimo aparece citado como Laans. Lese: "BANDV/A LAMBR/RICAE AE/MILIVS RE/BVRRINVS". Malia o anterior, non existe consenso canto á súa lectura. En mans particulares, non está accesible ao público. O día 13 de outubro de 2016 presentei senllos escritos diante do Servizo do Patrimonio Cultural en Ourense e o Concello de San Amaro para que se protexa este ben que corre grave risco de desaparición despois de que o pazo fora abandonado no ano 2009.  
Dedicatoria a Sadu: Apareceu no castro de San Cibrán de Las. Trátase dunha lousa partida pola metade en dúas partes lonxitudinais que encaixas. Lese: SADV/VLAD/V". 
Epígrafe: Na cara A: NA/BIA(e)". Na cara B: "ABIONE". No centro de interpretación do castro de San Cibrán.
Inscrición: D(ominus) N(osta)/IMP(erator) CA(esar) VAL(erius) CON/STANT(tius) NO/BILISSIMVS CA(e)SAR". 
Posible miliario (Eiras): Felisindo González Iglesias, no seu blog Arredor de Lámbrica, achega un posible miliario que actúa como pé dun hórreo. O fito non garda semellanza con outros pés da zona polo que cre que puído ser reaproveitado, sen desbotar que se trate dunha columna. 
Vila de Eiras: Xunto a igrexa parroquial existen evidencias dunha vila romana. 
Parque Arqueolóxico da Cultura Castrexa Lansbrica, xunto o castro de San Cibrán de Las.
 
 

 


SAN CIBRÁN DAS VIÑAS
Ara a Xúpiter: Hai anos atopei no desaparecido xornal El Pueblo Gallego do 17 de maio de 1972 a noticia da aparición dunha ara dedicada a Xúpiter, descuberta polo concelleiro de Ourense Manuel Blanco Guerra. A noticia di que apareceu preto da ponte de Noalla, concello de San Cibrán das Viñas, non moi lonxe do Cumial, e que fora reutilizada “como una piedra más en una pared”, sen aclarar onde. No mes de xaneiro de 2023, o profesor da Universidade de Alacante, Juan Manuel Abascal Palazón, envioume un correo dicindo que na igrexa parroquial de San Salvador de Noalla había unha ara reutilizada nun muro rente o chan, co coroamento e zócolo claramente diferenciados, pero que só presenta dúas liñas de texto: “I. O. M. / FE”. A primeira liña está clara, fai alusión á Xúpiter Óptimo Máximo, non así a segunda, que non é probable que sexa o comezo do verbo FE(cit), senón o do nome do dedicante, se ben isto non deixa de ser unha hipótese. Debe ser a mesma descuberta por Blanco Guerra. O amigo José Antonio Gavilanes achegouse ata a igrexa e sacoulle á ara varias fotos, realizando despois unhas fotogrametrías para saber se aparecían algunhas letras máis. Pero non, non aparece nada máis polo que cabe a posibilidade de que se comezara pero non se rematara a inscrición ou, incluso, se completara pintando as letras. Juan Manuel apunta a que tamén é posible que se trate dunha proba de taller ou un ensaio de escritura. Manuel Blanco Guerra, tamén no ano 1972, descubriu outra ara dedicada a Xúpiter empotrada na reitoral da igrexa de San Munio de Veiga (A Bola), na actualidade dentro da igrexa parroquial. 
Miliario a Carino: Século III, descuberto no ano 1972, no interior da capela románica do Santo Cristo. Lese: "M(arc)O AUR(elio)/CARINO/NOB(ilissimo)/CAES(ari)", "Dedicado a Marco Aurelio Carino, nobilísimo césar".   
Miliario na ermida de San Xoán: Custodiado no Museo Arqueolóxico de Ourense. Lese: "D(omino) N(ostro)/FLAVIO/VAL(erio)/ CONSTA(ntio)/PIO FE(lici) INVI/CTO/AVG(usto)/P(ontifice) M(aximo)".   
O Piñeiral (O Piñeiral-San Cibrao das Viñas): Apareceu cerámica común e tégulas. 
Alto do Paso (San Cibrán das Viñas): Xacemento situado nun outeiro granítico onde se atoparon anacos de tellas e de cerámica.  
San Xoán (San Cibrao das Viñas): Xacemento situado na ladeira dun outeiro preto da aldea de O Piñeiral. Atopáronse cerámicas comúns e algunhas tégulas dispersas pola ladeira.
 


 
 

SAN CRISTOVO DE CEA
Estela do castro de San Fagundo: Atopada no ano 1905 nas inmediacións do castro, cando unhas obras na estrada do Carballiño a Cea. Mostra unha figura insculpida dentro do que semella un nicho. Lese a inscrición "MEID/VENA"; crese que pode tratarse dunha deidade. No mesmo castro saíron á luz varias moedas de época romana, tégulas, laxas labradas, etc.
 

SANDIÁS 
Mansión: A mansión Geminis no Itinerario de Antonino ou Gemina do Anómino de Rávena, adoita situarse en Sandiás se ben hai autores aos que non convence tal ubicación (Rodríguez Colmenero et alii 2004).
Miliario das Antas,  vulgo As Santas (Couso de Limia): Adicado a Treboniano e Velusiano, foi partido para facer postes.  
Miliario da Corga: Atopado no ano 1964, cando a desecación da lagoa de Antela.  
Miliarios de Vilariño das Poldras (Couso de Limia): Un, adicado a Máximo e Maximino, atópase no xardín do pazo do Penedo, colocado de forma invertida e que actúa como pedestal dunha estatua; Lese: "IMP(eratori) CAES(ari) FL(avio)/CLAVD(io)/IVLIANO/INVICTO/AVG(usto) PONT(ifici)/MAX(imo) TRIB(unicia)/POT(estate) P(atri) P(atriae) C(onsuli)/PROC(onsuli)". Outro estaba enterrado nunha finca denominada A Lama, por onde transcorría a vía romana; hoxe en día está colocado xunto con outros dous nunha pista da concentración parcelaria; Lese: "O emperador césar augusto Gaio xulio Vero Maximino, pío, feliz, xermánico máximo, dácico máximo, sarmático máximo, pontífice, coa tribunicia potestade por quinta vez, emperador pola sétima, pai da patria, cónsul, procónsul, e Caio Xulio Vero Máximo, nobilísimo césar, xermánico máximo, dácico máximo, sarmático máximo, príncipe da xuventude, fillo do noso señor o emperador César Caio Xulio Vero Maximino, pío, feliz, augusto, mandaron refacer as vías e as pontes deterioradas polo paso do tempo, sendo responsable Quinto Decio, legado propretor dos augustos, esclarecido varón, na milla 67 dende Braga". Barros Silvelo cita un, desaparecido, adicado a Traxano Hadriano.  
A Coroa ou O Foxo (Arcos-Piñeira): Asentamento, situado nun outeiro pouco elevado, descuberto no ano 1993 cando as obras da autostrada das Rías Baixas; o cumio está alterado pola construción dun ermida posta baixo a advocación de San Pedro e polo acondicionamento dunha pista; apareceron frgamentos cerámicos de pastas claras, grises e negras, escouras de ferro, restos de tella e un cravo de sección cadrada.  
Miliario da Corga (Piñeira de Arcos): Adicado a Galerio. Atopado no ano 1964 durante os movementos de terra realizados para a desecación da Lagoa de Antela, entre A Corga e Zadagós. Despositado no Museo Arqueolóxico de Ourense, lese: "D(omino) N(ostro) IMP(eratori) CAES(a)RI)/G(alerio) VALERIO MAXSI(m)/MIANO P(io) F(elici)INVICTO/PR(oconsuli)". 
A Praza da Lagoa (A Chousela-Piñeira): Apareceu cerámica común e fragmentos de tégula. 
As Poulas da Cavadiña (Ladeira-Piñeira): Aínda se poden ver grandes pedras do firme, removidas por un arado, dun tramo da Vía XVIII.  
Miliario de Zadagós (Zadagós-Piñeira de Arcos): Atopado no ano 1920 no lugar coñecido como Carballo do Pereiro, na marxe esquerda da Vía Nova; adicado aos emperadores Maximino e o seu fillo Máximo, non indica milla ningunha. Ten un marcado carácter propagandístico facendo referencia á reparación e coidado das vías e outras obras. Fragmentouse en dous. Na actualidade está colocado nun cruce, á beira da estrada. 
A Igrexiña (Zadagós-Piñeira): Nunhas terras de labor atopáronse anacos de cerámica común e tégula.  
Xacemento do Porto (Piñeira de Arcos): Xacemento romano tipo vila ou vicus con necrópole adxacente xunto a igrexa parroquial con necrópole adxacente. Din os veciños que cando se ampliou o cemiterio apareceron tumbas antigas, feitas con tégulas que foron arrasadas. Apareceu cerámica común, tégulas, ladrillos e muíños circulares de man.
Ara de Sandiás: Anepígrafa; de granito con molduras nos extremos e corpo central prismático, ten focus. Atópase xunto o muro dunha casa, suxeita con cemento.   
A Praza das Cavadas (Sandiás): Saíu á luz cerámica común, tégula e ladrillo.  
A Praza dos Inxertes (Sandiás): Xacemento moi alterado por construcións modernas; apareceron fragmentos de tégula, pedras labradas e unha base de columna de granito. Tomando o Itinerario de Antonino do século III, hai autores que sitúan no concello a mansio Geminas, á beira da Vía XVIII.  
Outros xacementos: O Carrasco (Coalloso-Sandiás) onde apareceron fragmentos de tégula e cerámica común, A Igrexa (Zadagós), Falangueira (Coalloso-Sandiás), Praza dos Inxertes (Sandiás), Praza das Cavadas (Sandiás).


 

 

SAN XOÁN DO RÍO
Minas na serra de Cabanas (O Xunquedo-Cabanas).   
Mina dos Biocos: Na serra de Cabanas, explotación a ceo aberto onde se observan entrantes e saíntes que indican as sucesivas marcas de laboreo. Hai restos de pozos e galerías  que serían de prospección; ao parecer existen indicios dun asentamento galaico romano.  
Miliario de Caro (Aciveiro): Adicado a Caro, trátase do fragmento dun miliario utilizado como contrapeso de lagar. Di: "Dedicado ao césar emperador Marco Aurelio Caro, pío, feliz, invicto, augusto, pontífice máximo, investido co poder tribunicio, cónsul, pai da patria, procónsul".  
Miliario de Carino: A finais do século XIX atopouse un miliario adicado a Carino (s. III) no lugar de Castromao que servía como soporte dunha corte; na actualidade atópase nunha área de descanso que hai xunto a estrada C-536. Lese: "M(arco) AVRELIO/CARINO P(io) FELIICI/AVG(usto) P(otestate) TRIB(unicia) P(atri)/P(atriae) P(ro)CONSVLI", ("A Marco Aurelio Caro, pío, feliz, augusto, investido co poder tribunicio, pai da patria, procónsul, cónsul").  
Miliario de Caro (Cerdeira):Estaba encaixado no muro do patio da Casa do Curro, con motivo das obras de reforma foi retirado da súa posición e apartado para unha esquina. Traducido, lese: "Dedicado ao césar emperador Marco Aurelio Caro, pío, feliz, invicto, augusto, pontífice máximo, procónsul, cónsul".  
Miliario (Cerdeira): Atópase no xardín dunha casa, só é posible ler "IMP...".    
Miliario a Tito e Domiciano (Os Fontaos-Aciveiro): Foi atopado no ano 1974 por unha brigada de Obras Públicas; na actualidade atópase nas dependenzas do citado edificio administrativo en Ourense. Trátase dun fragmento adicado aos emperadores Tito e Domiciano. Lese: "IMP TITO CAES DIVI VESP F/VESPASIANO AVG PON MAX/TR POT VIII IMP XV/P P COS VIII/IMP CAES DIVI VESP F DOMITIANO/COS VII", "Ao emperador divino César Vespasiano, fillo de Vespasiano Augusto, pontífice máximo, revestido da potestade tribunicia por novena vez, e da imperial por quinceava vez, pai da patria e cónsul por oitava vez, e ao emperador divino César Domiciano fillo de Vespasiano cónsul por sétima vez".    
Miliario a Constancio I (Os Fontaos-Aciveiro): Apareceu no ano 1972 formando parte dun bancal. Lese: "...FLAVIO VALERIO/CONSTANTI NOBILISSI/MO CAESARI". Atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense.    
Miliario de Xuliano: A finais do s. XIX apareceu un miliario no terreo coñecido como O Chao do Cego de Abaixo, entre o Alto de Cerdeira e Aciveiro, adicado a Xuliano o Apóstata (355-363); outro máis, que fora reutilizado para delimitar unha cuneta da estrada, foi trasladado, xunto cos dous anteriores, ao Alto de Cerdeira, e logo trasladados á área de descanso que hai xunto a estrada comarcal.    
Miliario (Castomao-Castrelo): Anepígrafo, serve de piar dun alpendre dentre do patio da casa reitoral. 
Miliario de Constancio Cloro (Cerdeira): Ano 292-306; actuaba como lintel da porta dunha corte. Atópase na área de descanso. Lese: "IMP(eratori) CAES(ari)/FLAV(i)O VA/LERIO CON/STANTINO/IN(victo) AUG(usto) P(ontifici) MAX(imo)/P(atri) P(atriae)", ("Dedicado ao césar emperador Flavio Valerio Constantino, invicto augusto, pontífice máximo, pai da patria").   
Miliarios (As Guístolas-Cerdeira): Coñecidos como miliarios de Cerdeira e logo desprazados ao lugar das Guístolas, un deles é anepígrafo e os outros tres de tipo honorífico conmemorativo. Un de Flavio Valerio Constantio, outro de Flavio Claudio Iuliano e un terceiro adicado a Marco Aurelio Carino cuxo tamaño foi reducido para adaptalo como columna e do que tampouco se conserva a primeira liña da inscrición. 
Outros miliarios no Museo Arqueolóxico. 
No ano 1834 foi levado para o pazo do Marqués de Trives un miliario situado a carón da Ponte Navea que estaba nun pendello; adicado a Tito e Domiciano.


 


SARREAUS 
Forum ou Civitas Limicorum (Monte do Viso-Nocelo da Pena): As primeiras referencias ao xacemento do Monte do Viso ou á Cidá datan dos séculos XVIII e XIX da man de González de Ulloa e Flórez, citando a descuberta de dúas lápidas honoríficas polo que deduciron que aquí se atoparía o Forum Limicorum, hipótese que un século máis tarde defendería Marcelo Macías. Entre os numerosos achádegos atópase unha ara adicada aos Lares Viais e unha inscrición a Adriano e Antonino Pío pola Civitas Limicorum aparecida nos montes de San Pedro. A primeira noticia sobre as lápidas de Nocelo da Pena proporciónaa o cura de Chamosiños, Pedro González de Ulloa, no ano 1777. Unha das epígrafes do Monte de San Pedro transcríbea, ao seu xeito, Cornide Saavedra: "Ao emperador César, fillo de Traxano Pártico, neto de Nerva, bisneto de Aelio Hadriano Antonio Augusto Pío, pontífice máximo, tribuno catro veces, cónsul tres, pai da patria dedicouse esta cidade dos límicos". No ano 1835 colócannas na base dun cruceiro que é como as atopa Barros Silvelo. No 1897 son trasladadas para o Museo de Ourense.
Ara de Codosedo: No Museo Arqueolóxico de Ourense. A Bandua. Descuberta por Barros Silvelo preto da igrexa de Codosedo. Enviou un debuxo no ano 1860 para a Real Academia de la Historia de Madrid. Pode transcribirse como: "[-]cius [Fl/avii f(ilius) Ba/ndue Ae[d?]/iobrico/v(otum) l(ibens) a(nimo) s(olvit)"
Ara de Folgoso (Cortegada): Na capela. "ROINE/Q APILI/VS SE/VER/VS V S L M". Outra lectura proposta:"PROINETIE/Q(uintus) APILI/CVS SEVE/RVS V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)", ("Quinto Apílico Severo cumpriu seu voto a Proinetia con ánimo compracido"). 
Ara de San Fiz (Cortegada): No Museo Arqueolóxico de Ourense dende o ano 1986. Lese "IOM" (Iovi Optimo Maximo). Apareceu preto de onde se atopa a pedrafita da Pedra Alta. 
Ara de Vilariño (Vilariño-Paradiña): Ao Lar Ocaelaego. Atopada no ano 1988 cando as obras na capela de San Estevo. Esta ara, xunto con outra destruída e de menores dimensións estaba incrustada na mesa do altar usada polo catolicismo para cristianizar cultos anteriores considerados pagáns. Lese: "LARI OC/AELAEGO/Q(uintus) APANI/CVS CAP(ITO V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)", ("Quinto Apanico cumpriu o seu voto ao Lar Ocalaego de boa vontade". Dedicación a unha divindade tipicamente romana, como son os Lares, cun epíteto indíxena Ocaelaego. Atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense.
Dedicatoria a Navia (Nocelo da Pena): Atopada no Monte de San Pedro. Lese: [---]INTO/[---]/ENTO/T(iberius) LAGI/VS NA/BIAE V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)".
Epígrafe: No Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1898 fálase dunha inscrción na parede dunha casa de Nocelo da Pena que di: "OVI/OM/VFO".      
Lápida honorífica na ermida de San Pedro (Nocelo da Pena): Trátase dunha praca rectangular de granito que estaba na capela de San Pedro. No ano 1835 o abade de Nocelo da Pena, don Antonio Bugallal, trasladouna para a igrexa parroquial facendo con ela con tres incricións máis o pedestal dun cruceiro. No ano 1897 foi trasladada ao Museo de Ourense xunto coas outras inscricións. Lese: "IMP(eratori) CAES(ari) DIVI TRA/IANI PARTHICI F(ilio)/DIVI NERVAE NEP(oti)/TRAIANO HADRIA/NO AVG(usto) PONT(ifici)/MAX(imo) TRIB(unicia) (...)". 
Ara de Lodoselo: Rodr´guez Colmenero le: "REBRVS(prus) SIVE LEDRIVS PRO CL(audius) NVS(ius) VLC(if.) CAL(aicus) V.L.A.S."
Estela de Lodoselo: Aos deuses Manes, de Flavio Fusco a Marco Claudio, fillo de Olivésulo.
Relevo de Nocelo da Pena: No Museo Arqueolóxico de Ourense. Lese: "MATRI(bus) CIVITA(tis) [PR(o)]/AMACE AVI/[TE]/TACIV/S ET TA [PILA]/TAPILA/TACIV(s)/V S L M". Estela bifronte descuberta no século XVIII na desaparecida ermida de San Pedro, por riba do Monte do Viso, que fora reutilizada como material de construción. O mal estado de conservación da peza impide resolver as controversias existentes sobre ela, tanto á súa natureza votiva ou funeraria como á lectura dos epígrafes, ou a representación das figuras humnas representadas a ambos os lados. No 1911, Fita consideraba que o altar bifronte se consagrara a varios deuses autóctonos tutelares e acuáticos. Para Arias Vilas, Le Roux e Tranoy (1979), a peza estaría adicada aos Lares Civitatis Limicorum polos individuos Claudius, Tacitus e Tapilus. Para Rodríguez Colmenero e González Ruibal (2007), trátase dunha ara consagrada ás Matres da Civitas Limicorum.  
Miliario de Nocelo da Pena: Forma parte do muro dunha finca. Anepígrafe.     
Outros Xacementos: Asentamento de Perrelos, Santa María (Meilás-Cortegada), explotación mineira dos Castelos (Nocelo da Pena), explotación mineira das Miinas (Nocelo da Pena), Alto do Castriño (Vilariño Frío), Diestro (Perrelos), A Cavadiña (Tarrazo).

 








TABOADELA
Xacemento da Curseira (Pousa-Mesón de Calvos): Fragmentos de tégula, cerámica común, pezas de muíños e algún couzón de porta.  
Xacementos do Prado e do Toucedo (Pazos-Santiago da Rabeda).  
Xacemento do Outeiro (Pereiras-Santiago da Rabeda): Tégula e cerámica común.  
Calzada en Abeledo, parroquia de Santiago da Rabeda, descuberta cando as obras do AVE (Información achegada por José Antonio Gavilanes).   
Ara votiva (O Toucedo-Pazos-Santiago da Rabeda). Trátase dunha pedra rectangular semellante a unha ara que presenta un cruciforme na súa parte superior. Na actualidade actúa como marco dunha finca. 
Ara (A Touza): Coa  cornixa moldurada e moi desgastada, atópase empotrada na parede dunha vella casa en posición horizontal, preto da igrexa parroquial. Non é posible saber se conserva a inscrición.
Restos Calzada en Taboadela.  
Xacemento do Cruceiro (Vilar-Taboadela): Fragmentos de tixolo, tégula, cerámica común, bases de columnas e muíños circulares. 
Xacemento do Prado (Pazos-Santiago da Rabeda): Localizáronse diversos fragmentos cerámicos (tégulas e cerámica común).  
Xacemento de Taboadela: Ladrillos, tégula e un muíño circular. Na pista que dá acceso á praza de Taboadela localizáronse unhas tumbas rectangulares realizadas con tégulas e ladrillos que poderín corresponder a unha necrópole paleocristián. 
Ara de Taboadela: Aos Lares Viais. Sostiña o poste dun parral. Ten unha altura de 0,65 metros. Atópase diante do Concello. O campo epigráfico está moi erosionado. Lese: "LARIBVS/VIALI(bu)/SILO SILO/NIS (filius) POS(uit)", "Silo, fillo de Silón, dedica este altar aos lares viais". Nas inmediacións da igrexa de Taboadela atopáronse restos de enterramentos romanos. 
Xacemento do Toucedo (Santiago da Rabeda): Materiais cerámicos de cronoloxía romana (tégulas e ladrillos).  
Cemiterio da Petada (A Touza): Tégulas e tixolos nun cemiterio paleocristián.



A TEIXEIRA
Restos calzada (Abeleda). 

TOÉN
Aras do castro de Louredo (Mugares): Castro lindeiro co concello de Barbadás. Apareceu tanto cerámica castrexa como romana e dúas aras, unha adicada a deusa Diana, custodiadas no Museo Arqueolóxico de Ourense. Nunha lese: "DEAN(a)E/FA(bius?) SAT/VRNI/NVS/EX V(oto) P(osuit)", "Fabio Saturnino levantou este altar a Diana, por un voto realizado". Na parte superior está decorada con oito rolos superpostos; a basa presenta na súa parte inferior un pequeno oco aberto. Na outra: "I(ovi) O(ptimo) MAX(imo)/EX VOTO/MATR-IS/F(ortunatus?) P(osuit?).
Ara ás Ninfas: "NIMPHIS SILON(i)S ACLO/VIANA EX VOTO F(aciendum) C(uravit)".
Os Pereiros (O Santo-Alongos): Apareceron fragmentos cerámicos e tégula.
 
 

TRASMIRAS
Ara: Fragmentada, cuxo principal problema para a interpretación da deidade é, segundo Rodríguez Colmenero (1997), a resolución do epíteto que el interpreta TVR(olicis), sendo o resto de lectura fiable: "LARES TVR(---). Outros autores len TERTIOLUS.
Ara (O Seixo-Abavides): Estaba no muro do adro da igrexa parroquial, na actualidade nunha rúa preto do templo. O texto epigráfico atópase moi gastado polo que resulta moi difícil a súa lectura.
Ara de Trasmiras: Na porta dun patio da rúa principal de Trasmiras. Ten forma de cubo. Presenta un campo epigráfico gravado.
Lápida de Lobaces: Nun muro do peche da igrexa parroquial. Segundo Rodríguez Colmenero pertencía ao fuste dunha columna.
Necrópole tardorromana (Escornabois).  
Vila dos Pardieiros (Lobaces): Na Serra de Larouco; descubríronse tégulas, ladrillos e sigillata; no lugar hai catro sártegos escavados na rocha.  
Perrelos: Apareceron fustes de columnas e restos cerámicos.  
Miliario (Chamosiños): Procede da aldea de Santa Baia de Chamosiños, atopábase no xardín dunha casa de Lodoselo. Debido ao escaso número de letras, non resulta posible atribuílo a un emperador determinado.  
Miliario (Os Pardieiros-Lobaces): Miliario que foi baleirado para seren utilizado como sártego; na actualidade atópase no patio dunha casa facendo funcións de bebedoiro das pitas. Rodríguez Colmenero, que tentou revisar o estudo do monumento, non foi quen de localizalo porque cre quese puido perder. 
Outros xacementos: A Madorra (Abavides), Fontearcada (Abavides), A Cortiña Nova (Chamosiños), Os Marcos da Quinta (A Ermida-Chamosiños), A Telleira (Escornabois), O Montecelo (Rabal), As Outrelas (Lobaces), Os Bagullos (Lobaces), O Torroal (Lobaces), As Campaniñas (Vila de Rei).
   



A VEIGA 
Os Baños (Baños): Tégula, escouras de ferro e anacos de cerámica común.    
Casa do Aquilino (Valdín): Durante unhas obras na casa, que destruíron o xacemento, apareceu un muíño de man e unha canle feita na rocha, tégula e cerámica común. 
Explotación mineira das Caborcas (San Fiz). 
Explotación mineira de Vilanova (A Ponte).     
O Lombo (Vilaboa): Tégula e cerámica común. 
Miliario da Alberguería: Desaparecido, coñécese por referencias de Ceán Bermúdez como procedente da poboación da Alberguería, na actualidade mergullada polo encoro de Prada. 
O Pombar (Carracedo): Tégula e cerámica común.
 

VEREA 
Ara de Portela: Parte superior dunha ara con focus e cornixa atopada no ano 2000 debaixo do altar da igrexa parroquial de Santa Olaia. Mide 35 cm de alto e 29 cm de ancho. Pódese relacionar cun ramal da vía XVIII. Non conserva restos de inscrición. Foi dada a coñecer por Nieto Muñiz no ano 2002.
Ara de Portela: Na capela do San Mamede, reutilizada no pórtico que sostén o ángulo da cuberta. Peza de granito co coramento e o zócolo recortados polos catro ladros para adaptar o altar como columna do pórtico da ermida. Moi desgastada pola exposición á intemperie e limpezas mecánicas modernas. Lese: LARIB/VS TV/RARGI[s?]/RVFVS/P(ubli) Claud[i] (servus?)/VO(tum) L(ibens) AN(imo) S(olvit]". Se se perdeu unha letra no extremo dereito da ara, a inscrición debe lerse o dativo LARIBVS TURARGI[s?]. O epíteto destes Lares Turargi era descoñecido ata a data. (Información achegada polo profesor Juan Manuel Abascal Palazón).  
Ara a Iupiter Optimo Maximo: Atopada no lugar de Carballo no ano 2001, xunto a praza da igrexa de Santiago de Verea. Atopábase xunto outras pedras procedentes das obras de remodelación da casa coñecida como Casa do Mestre, e que foran levadas a cabo no ano 1997. Carece de contexto arqueolóxico coñecido, agás que se atopa a uns 200 metros do castro romanizado da Cividá e preto dun ramal da Vía XVIII. Partes das pedras da obra foron traídas da Limia, provenientes de derrubamentos, polo que pode ser o lugar da orixe. Debido a que está rebaixada por un lado, dedúcese que foi reaproveitada con anterioridade noutra construción. Presenta tan só dúas liñas de texto: "IOM/CATN". A segunda liña podería tratarse dun epíteto do deus, ou o nome do adicante. Na parte alta ten un focus para libacións. 
Mansión: O Forum Gigurrorum (Forum Gigurnion no Anónimo de Rávena e Foro no Itinerario de Antonino) adoita identificarse coa Cigarrosa, en Petín, mais non falla quen cre que tamén se podería tratar da Cigarrosa de Verea, en territorio non Guigurro (J.J. Moralejo).    
Monte Oural: Restos dunha explotación aurífera mediante o sistema de "arados" (sucos).
Castro romanizado de A Cividá: Preto da ermida de San Trocado. 
No Butrón apareceron un muro de cachotaría, pedras labradas e restos de tégulas.
 
   

 
VERÍN
Vila de Ábedes: Segundo Ceán Bermúdez, apareceu un touriño de bronce sobre unha columna de mármore.   
Lápida (Ábedes): No Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense do ano 1898 dise que en Ábedes apareceu unha lápida no ano 1580 que se conservaba no patio do castelo de Monterrei, ignorándose hoxe en día o seu paradoiro. Líase: "GENIO P(opuli) R(omani) C(aius) M(arcius) M(aximus) SÉTIMA (centuria) LEG(ionis) VII G(emina) P(iae) F(elicis) V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito). 
Cabreiroá: Restos dun cano.     
A Igrexa dos Mouros ou Bouzadoiro (Cabreiroá): Situado na zona coñecida como Pozo do Demo. Xacemento arqueolóxico duns 1.700 metros cadrados con apariencia de pequena vila romana. Apareceron fustes e fragmentos de tixolo. Os primeiros traballos no xácigo foron obra de Xesús Taboada Chivite a finais dos anos corenta do pasado século XX. No mes de novembro de 2015 remataron as tarefas de limpeza e as escavacións iniciadas no mes de abril do mesmo ano. Os traballos, dirixidos polos arqueólogos Eduardo-Breogán Nieto e Alberte Reboreda deixaron ao descuberto a pranta completa dun recinto inédito dunha vila romana e das que, ao parecer, só se atopan construcións similares nas illas británicas e no arco atlántico europeo. Conta cuns 45 metros de lado e esquinas arredondadas, facéndose visibles en certos puntos as pedras que formarían inicialmente o muro perimetral, así como unha posible entrada no lateral norte. Tamén quedaron ao descuberto as terreiras e a área escavada no seu día por Taboada Chivite. 
Capitel (Tintores): De mármore. Reutilizado nunha construción. 
Escultura de Dionisios e Ampelos (Muradellas-Mourazos): Século III d.C. Labrada en mármore branca, atopada no xacemento de Muradelle, hoxe en día no Museo Arqueolóxico de Ourense; foi Taboada Chivite quen deu cos restos desta vila rural protexida por un muro dobre que ben poden ser restos dun castro anterior logo reutilizado. Forma o grupo de dúas figuras masculinas espidas apoiadas unha sobre a outra, a segunda sentada. Á figura maior fáltalle a cabeza e o brazo dereito, está de pé, en posición de repouso, co brazo esquerdo abraza o colo da segunda figura que desprega o seu brazo sobre a primeira coa man extendida. 
Ara na capela da Misericordia (Verín): Dada por desaparecida nos anos setenta do pasado século cando se desmontou a capela. Bruno Rúa localizouna detrás dunha casa a carón da igrexa da Mercé. 
Ara a Cibeles atopada no leito do río Támega.      
Ara da Soutilla (Vilamaior do Val): Fragmento superior dunha ara descuberta no ano 1971, estaba empotrada entre a xanela e o primeiro andar dunha casa. Dada a coñecer por Le Roux e Tranoy no ano 1975. Lese: IOVI/OPTIMO/MAX EX/VOTO 
Ara de Queizás: Na igrexa de San Pedro atopouse unha ara anepígrafa embutida na parede norte do templo e o fóculus doutra ara, tamén un lintel decorado en forma de espiña de peixe. 
Ara de Tintores (Tintores): Descuberta por Rodríguez Colmenero no ano 1969 na igrexa parroquial de Tintores. Publicada por primeira vez por Taboada Chivite. Foi recollida polo párroco de Vilamaior do Val; durante un tempo estivo na súa casa. Pode atribuírse ás primeiras décadas do século III. Con foculus. Lese "Iovi/Optimo/Max(imo)/Ex/voto/posui(t) S(ulpicius) Gibb/(ianus)", "Sulpicio Gibiano fai esta dedicatoria a Xúpiter Óptimo Máximo por causa dun voto anteriormente realizado". Na Catedral de Ourense.  (Ficha proporcionada por Nieves Amado Rolán). 
Ara (Queizás): Na reitoral de Queizás, na parede norte, con epígrafe.         
Ara a Xúpiter, adicada por Flavia.   
Epígrafe (Tamaguelos): Dado a coñecer por Taboada Chivite, atopábase na fachada dunha casa. Só transmite o segmento "...tant..." da lectura o fai pensar a Rodríguez Colmenero nalgún membro da familia de Constantino.         
Miliario (Vilela-Tintores): Dado a coñecer no ano 1926 por Fernández Costas e Fuentes Canal na Revista Nós. Atópase na casa coñecida como Muíño da Veiga, servindo de columna. Lese: "Dedicado ao césar emperador Marco Aurelio Caro, pío, feliz, augusto, pontífice máixmo, investido co poder tribunicio, o consular e o proconsular".           
Miliario (Verín): Anepígrafo, acaroado á esqueina da Casa dos Acevedo. Trátase da metade dun gran cilindro.           
Miliario (Verín): Actuaba como soporte dun balcón no barrio de San Lázaro, preto da Casa do Escudo; semella estar adicado a Constante, fillo de Constantino.  
Miliario (Vilamaior): No xardín da casa do párroco de Vilamaior. Di Rodríguez Colmenero que procede das inmediacións de Verín, e que foi doado ao seu actual propietario por un descubridor anónimo.         
Miliario (Seixo Branco-Pazos): Desaparecido. Actuaba como marco divisorio entre os termos municipais de Monterrei e Verín. 
Forno dos Mouros: No Telleiro, entre Mandín e Feces, apareceron testos o que probaría a existencia dun centro de produción cerámica.          
Moedas: do Baixo Imperio e unha de Augusto. Xunto un muíño de man apareceu unha flavia, dúas de Valeriano, outra de Maximino II e unha inclasificable.      
Xacemento de Casares (Mourazos): Tégulas, tixolos, ímbrices e cerámica común romana. 
Xacemento de Lamas (Tamaguelos): Tégulas. 
Xacemento da Moreiroá (Mandín): Restos cerámicos. En Mandín hai veciños que gardan materiais procedentes do xácigo. basas de columna, muíños circulares e tégulas. 
Xacemento de Muradellas (Mourazos): Ademais da coñecida peza escultórica de Dionisos e Anphelos, apareceron restos cerámicos, tégulas, tixolos, obxectos de ferro e bronce. 
Xacemento do Padrón (Tamagos): Xacemento en chaira, descoñecéndose a súa función. 
Xacemento das Quintas: Tégulas e tixolo. Atopouse tamén unha pequena cista rectangular de pequenas dimensións. 
Xacemento de San Salvador (Tamaguelos): Preto do castro do Outeiro da Cruz. Tégulas e cerámica común.        
Xacemento do Seixal (Feces de Abaixo): Restos de tégula e tixolo. Segunto a tradición, o asentamento tivo que ser abandonado por unha invasión de formigas que comían aos nenos.
Tamén que hai dous carros enterrados, un de ouro e o outro de peste; se atopas o de ouro faite rico, se o de peste morren todos. 
O concello estaría atravesado por unha serie de vías secundarias entre as que salientaría a vía Sanabria-Brigantium, que transcorría ao longo da Gudiña, A Serra Seca, Campobecerros, Portocamba, Trez, Laza, Alberguería... 
Con motivo da construción da estrada Verín-Vences atopáronse uns sepulcros de época romana no lugar da Pedreira. Tamén apareceron restos cando a construción dalgunhas casas e rúas: muíños circulares, ímbrices, moedas e restos de vivendas. Para Barros Silvelo as cimentacións da ponte de Feces de Abaixo son de orixe romana. 
Igrexa de Santa María: Durante a reforma do entorno da igrexa de Santa María de Verín realizáronse as catas arqueolóxicas preceptivas. Durante os traballos no adro saíron á luz muros e anacos cerámicos que poden pertencer a un campamento militar romano. 
Segundo Dasairas, o nome de Verín procede dun deses posesores romanos que controlaban coa axuda da Legio VII (mencionada nunha lápida da vila romana de Ábedes) a zona. 
 
    
  
 






 


VIANA DO BOLO
Ara de Fradelo: No Museo do Castelo de San Antón. Non está exposta. Atópase moi deteriorada, gastada e retocada. O texto foi repicado, só se distingue claramente a fórmula final: "V S L M".
Ara de Viana: Reutilizada en tempos como basa dun poste do alumado público, na actualidade atópase por riba dun muro xunto unha rúa que sobe cara o castelo.Rodríguez Colmenero daa como insegura.
Prancha de Bronce: Desaparecida. A Aegia Munniaego. Atopada no ano 1728 na "torre vella". Existe un calco do seu descubridor, Ponce de León, na Real Academia de la Historia de Madrid. O dedicante cita, ademais do seu nome, o seu xentilicio: Alterniaicinus. Segundo Blázquez, o apelativo da divindade está relacionado cos núcleos de poboación por atoparse a súa raíz na formación dalgúns topónimos actuais. Mais esas, descoñecese a que topónimo podía facer referencia o apelativo, así como o significado do xentilicio.  
Relevo de Bembibre: Antropomorfo, reutilizado nun muro da aldea. Documentado por López Cuevillas no ano 1956.     
Verraco zoomorfo de Bembibre: Século I a.C.-I d.C. Apareceu na parede dunha casa da aldea. O mestre Laureano Prieto di que procede do castro Vila da Sen. Taboada Chivite e Cuevillas interpretaron a peza  como parte da incidencia da cultura dos verracos na castrexa, se ben Taboada di que é de época romana. No Museo Arqueolóxico de Ourense.
Explotación aurífera Borreas de Caldesiños (Caldesiños): A riqueza mineira foi un dos motivos principais da conquista romana da Gallaecia. Plinio o Vello, na súa Naturalis Historia, escribiu que as minas do NO producían 20.000 libras de ouro. Canto á cantidade de mineral extraído nas distintas explotacións non resulta doado establecer unha aproximación, existindo varias teorías no tocante á rendibilidade de cada unha. Sobre o método de extracción, Plinio achega, por procedementos naturais tal como se presentan na Natureza, tres sistemas: en placeres fluviais, aurum fluminun (o bateo, que sería utilizado en época prerromana), en xacementos primarios sobre rocha, aurum canalicium (minas en galería ou a ceo aberto por medios medios mecánicos), e en xacementos secundarios explotados polo sistema da arrugia ou ruina montium. A ruina montium era unha técnica que se aplicaba nos xacementos de ouro de aluvión. Un ciclópeo traballo en que os mineiros construían pozos e galerías ao longo dunha grande extensión de terreo, retirando despois os arcos de madeira que as sostiñan. Logo, escribe Plinio, "a montaña afunde cun grande estrondo que non podería concibir a imaxinación humana", e "cunha violencia incrible" observan como a Natureza esborralla e "para lavar os cascallos, desvíanse cursos de auga dende o cume das montañas". É dicir, favorecía que a forza da auga desfixera os conglomerados e lavara o mineral. Para separar o ouro utilizábanse canles de criba e lavado (agogae). Este sistema foi o utilizado nas Borreas de Caldesiños, en Viana do Bolo. Ocupaba unhas 17 hectárreas, próximas ao val do río Camba, a 754 metros de altitude. A auga era fundamental polo que os romanos captábanna na Petada das Bestas, a uns 20 quilómetros de distancia, trasladándoa por medio de canles artificiais (corrugus) que chegaba aos depósitos situados na cabeceira da explotación.
Cemiterio dos Mouros (Fradelo): Apareceron muíños circulares de man, tégula, unha folla de espada e un sártego antropoide que foi reutilizado como bebedoiro do gando.  
O Castrillón (Pinza): Apareceron fragmentos de tégula e de cerámica galaico-romana e común romana. Próximo á explotación aurífera de As Borreas de Caldesiños.   
O Castrillón (Quintela de Hedroso): Castro romanizado.   
O Castelo (A Devesa do Portelo-Quintela do Pando): Asentamento situado sobre un pequeno outeiro nunha penichaira que separa as cuncas dos ríos Bibei e Conso. Utilizado como posible lugar de observación.   
O Castreliño (Solbeira): Asentamento situado a media ladeira da Serra do Testeiro. Obsérvanse algunhas pedras que foron traballadas para asento de muros e postes. Posible asentamento de observatorio e control.   
Fraga do Castrillón (O Castelo-Covelo): Castro romanizado. 
  

  
 

 

VILAMARÍN 
Ara de León: Actúa como soporte do altar da igrexa parroquial. Lese: "LARI PEM/ANEIECO/EXS VI(su) S(...) P(osuit". 
Ara de San Pedro (San Pedro-Reádegos): Apareceu na ermida de San Pedro, situada entre os castros da Ría e Santa Ádega. Sostiña unha mesa lateral do altar. Aos Lari Pemaneieco. Cortada na parte superior. 
Miliario de Fontao (O Río): Atopábase en posición vertical, pero invertido sobre un muro. Traducido do latín, lese: "Dedicado ao noso señor Marco Numerio Numeriano, césar nobilísimo". No Museo Arqueolóxico de Ourense.    
Miliarios de Orbán: Un, anepígrafo, sostén a pedra do altar da igrexa; o segundo, tamén anepígrafo, apareceu no patio da casa reitoral. Ao parecer tiveron reliquias (loculus?).
Miliario de Río: Pegado ao muro que dá entrada á igrexa parroquial; moi alterado. 
Miliario a Numeriano (Tamallancos): Provén do lugar do Fontao. Atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. Sinala Rodríguez Colmenero que nos atopamos diante dun dos escasos miliarios adicados a este emperador. Lese: "D(omino) N(ostro)/M(arco) NVMERIO/NVMERIANO/NOB(ilissimo)/CAES(ari)", "Dedicado ao noso señor Marco Numerio Numeriano, césar nobilísimo". 
Castro de Santa Ádega (Reádegos): Romanizado. Aparecron terra sigillata e moedas. 
Igrexa de Santa Baia (Agromaior-León): Posíbeis piastras romanas sostendo o altar.

 
 

VILAMARTÍN DE VALDEORRAS
Ara a Porolo: "M AEMILI VS LEPIDI/NVS POR(o)/LO V S L M L O", ("Marco Emilio Lepidino cumpriu con ánimo compracido o seu voto aos deus Porolo"). Apareceu reaproveitada no balcón dunha casa de Vilamartín a principios do século XX. No ano 1912 foi levada para o Instituto de Ensinanzas Medias de Ourense polos membros da Comisión de Monumentos, doada polo médico Dr. Folla. No 1928, debido a un incendio no Instituto, a ara veuse afectada polo lume. Na actualidade atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. 
Explotacións mineiras: O Banzado ou Cavorco do Inferno (Córgomo), trátase dunha canle de condución de augas para a explotación aurífera das Barreiras que captaba augas do río Leira e transcorría faldeando a ladeira do cauce fluvial nun percorrido aproximado de sete quilómetros.  
As Barreiras (Córgomo), estamos ante a presenza dunha das grandes explotacións auríferas da zona de Valdeorras que presenta dous grandes frontes de explotación, separados entre si por unha pequena franxa de terreo sen beneficiar que na actualidade ocupa a estrada local que da acceso á poboación de Córgomo. Val de Vacas (Arcos), explotación aurífera a ceo aberto situada a poucos metros da Cova dos Mouros. A Cova dos Mouros (Arcos), explotación subterránea, onde se extraían unha serie de veas ricas en mineral aurífero encaixadas na rocha de orixe pizarrosa empregando para elo a forza humana mediante a utilización de métodos tradicionais de mazos, cuñas e picos dos cales aínda se poden apreciar os restos das súas pegadas no interior da galería que presenta unhas dimensións de 39 metros de longo por catro de alto; durante moito tempo foi utilizada como cova para gardar o viño.   
O Pedregal (Portela), explotación aurífera situada na ladeira dun pequeno val que forma o regato do Romeo, tributario do Sil. Outras vestixios relacionados coa explotación mineira atopámolo na Pala (Vilamarín), Chao do Conde (Valdegodos), O Carril, O Covallón e a Cova (Portela), e As Fragas (Outeiro).  
Mina da Portela (A Portela): No mes de maio de 2017, un veciño da Portela, Manuel Vázquez Delgado, que acondicionaba co tractor unha finca para plantar millo, levou un bo susto cando se afundiu unha roda do pesado vehículo. Cando conseguiu retirar o tractor comprobou que había un enorme burato duns cinco metros de profundidae. Viña de atopar unha mina de ouro de época romana. O achado foi confirmado polo integrante do Instituto de Estudos Valdeorreses José Fernández Pérez. O interior do pozo está aínda a maior profundidade xa que ao longo dos séculos fóronse acumulando materiais. Estima que tería uns 11 metros e unha anchura de seis. Ao parecer trátase de terreos terciarios, como nas Médulas, onde se utilizou o sistema da ruina montium. 
Miliarios: Segundo información recollida por Rodríguez Colmenero de Estefanía Álvarez, e esta de Risco, nun lugar non determinado había dous miliarios que actuaban como soporte dunha parra. Mais nun posterior informe de Barros, dirixiuse ao Concello de Vilamartín de Valdeorras pedindo se puxeran en valor algúns miliarios ocultos en terreos labradíos de Trives, Larouco e Valdeorras. Nada máis se coñece sobre o seu paradoiro. 
Mosaico: Don Rafael Caamaño, a finais do século XIX, regalou varias tesérulas de mosaico á Comisión de Monumentos de Ourense. 
O Cemiterio ou Capela do San Lourenzo (Arcos): Posible poboado mineiro relacionado coas explotacións auríferas, tanto primarias como secundarias de Cova dos Mouros, As Barreiras e Val de Vacas. O xacemento localízase no entorno do cemiterio de Arcos e recibe tamén o nome de San Lourenzo por estar emprazado no lugar onde había unha capela posta  baixo a advocación deste santo. Ten as características dun castro, presentando un recinto circular ou croa defendido por dous foxos tallados na rocha de natureza pizarrosa. Apareceron anacos de cerámica común, terra sigillata, tegulas e anacos de muíños de man, pode que empregados para a moenda de mineral aurífero. O material ergolóxico mostras unha cronoloxía moi ampla que abranguería dende o século I d.C. (terra sigillata galica) ata o século III d.C. (terra  sigillata hispánica). 
Villae do Palomar (Outeiro): Xacemento emprazado na ladeira do monte ocupando unha superficie achairada a modo de esporón que se sitúa por riba da poboación de San Miguel de Outeiro, a unha altitude de 335 metros. É coñecido dende antigo, existindo un bo número de referencias bibliográficas. En superficie, como consecuencia dos traballos realizados para o cultivo de videiras, apareceron grandes cantidades de anacos de tegulas, ladrillos, cerámica tanto común como terra sigillata, moedas e algunha tessela de mosaico que evidencian a presenza  dun xácigo romano tipo villae, nas que unha das súas características é a presenza de restos musivarios. A aparición de terra sigillata e moedas baixoimperiais leva a formular unha cronoloxía que pode ir dende finais do século I d.C ata o IV d.c.      
Vila do Teselo (O Mazo): Xacemento emprazado na ladeira oriental do val que forma o río Leira, ocupando unha pequena plataforma. Debido aos labores agrícolas, apareceron en superficie anacos de tégulas e cerámica romana e o esquinal dun edificio construído con laxes de pizarra, cantos rodados e pedras calacarias trabadas con barro; trataríase dun edificio relacionado coa actividade agrícola.  
Valencia do Sil: Castro romanizado; atopáronse moedas de época romana, tégulas e restos cerámicos.
  
 


VILAR DE BARRIO 
Inscrición: "]CO(n)S(uli) VI [---/---] P IX P F/[---] XII P(ontifici) M(aximo) [". 
Lápidas nas parroquias de Bóveda e Pedreda.    
Mercurio de Vilar de Barrio (San Salvador de Seiró): Estatuíña en bronce que se atopa no Museo Arqueolóxico de Ourense. Séculos II-IV d.C.   
Campo Tinoso (Arnuide): Restos do trazado dun ramal secundario da Vía XVIII. Elevación artificial sobre a qeu discorre o vial para elevarse sobre a braña circundante. 
Folón de Penadiz (Arnuide): Castro onde apareceron tres sepúlcros de época romana. 
Cerámica no monte Torres do Castelo (Padreda).    
Os Ferreños (Padreda): Referencias bibliográficas e folclóricas falan dunha necrópole romana e medieval. 
Ramal da Vía Nova practicamente arrasado polas repoboacións forestais.  

VILAR DE SANTOS 
Ara da capela de San Xoán (Laioso-Parada de Outeiro): Situada xunto a porta de acceso á capela; de granito está adicada a Xúpiter. A inscrición está moi desgastada.   
Ara de Laioso: Inscrición case ilexible. A tradución sería: "Quinto Vário Latriano fixo esta dedicatoria a Xúpiter Óptimo Máximo".   
Miliarios dos Cantos (Casas da Veiga): Atopáronse dous miliarios anepígrafos, un con dúas cruces gravadas. Un fragmento sobre unha canle coa inscrición ilexible. Rodríguez Colmenero cita un que permanecía tirado preto da Vía Nova, hoxe en día desaparecido. 
Miliario da Carreira do Marco: Adicado aos emperadores Decio e Carino, servía de machón de cancela nun prado do lugar coñecido como O Tamboril, preto da aldea de Casas da Veiga. Elixio Rivas considérao como anepígrafo, mentres Rodríguez Colmenero afirma que se trataba dun exemplar reutilizado con dedicatorias aos emperadores Decio e Carino nos seus extremos.    
Miliarios da Congostra de Fonte Carballo: Dous fragmentos dun miliario anepígrafo partido pola metade; na actualidade atópase nunha casa de Xinzo de Limia. Un estudado por Barros Silvelo, na actualidade nunha Farmacia de Xinzo; está fragmentado en catro anacos. Lese: "IMP(eratori) CASES(ari) DIVI TRAIANI/PARTHICI F(ilio) DIVI NERVAE/NEP(oti) TRAIANO HADRIANO/AUG(usto) PONTIF(ici) MAX(imo) TRIB(unicia) POT(estate)/XVII CO(n)S(uli) III P(atri) P(atriae)/A BRACARA M(ilia) P(assuum) LXVI", ("Dedicado ao césar emperador Traxano Hadriano, augusto, fillo do divino Traxano Pártico, neto do divino Nerva, pontífice máximo, co poder tribunicio por décimo sétima vez, cónsul pola cuarta, pai da patria. Milla 66 dende Braga"). Barros Silvelo cita un miliario adicado a Maximino e Máximo, hoxe en día desaparecido do que se conserva unha transcrición de Barros na Academia da Historia. Elixio Rivas viu no ano 1971 dous fragmentos anepígrafos dun miliario formando parte dun muro.   
Miliarios de Fonte Carballo: Situados sobre uns pedestais no cruzamento dunha pista da concentración parcelaria. Anepígrafes.   
Miliario a Galerio (Castelaus): Atopado cando se realizou a concentración parcelaria, formando parte dun muro divisorio no lugar coñecido como A Lama ou Quintela, entre Castelaus e Outeiro. Na actualidade atópase nunha rúa da aldea de Outeiro. Lese: "IMP(eratori) C(aesari) G(aio) VA/LERIO MA/XIMIANO/ P(io) F(elici) AUG(usto) INVIC/to", "Dedicado ao césar emperador Gaio Valerio Maximiano, pío, feliz, invicto, augusto".  
Miliario dos Padrosos: Estudado por Barros Silvelo, estaba adicado a Adridano; logo foi destruído para facer postes dun valado.   
Miliario anepígrafo nos xardíns do parque municipal de Vilar de Santos, coñecido como de Cachalgura. 
Necrópole (Bréixome de Abaixo-Parada de Outeiro). No ano 1976, durante as obras nunha granxa situada preto da igrexa de Parada de Outeiro, apareceron dous enterramentos de inhumación con caixa de tégula de finais do século III d.C.    
Necrópole de Barreiros (Parada de Outeiro): Sepulcro romano, destruido,  atopado ao construír unha casa; aparecerán tégula e ímbrices que conformaban a sepultura.    
Restos Vía XVIII.     
Villae de Parada de Outeiro: Atopáronse tixolas, tégulas e restos cerámicos. No ano 1950, a raíz da reforma da igrexa, apareceu un mosaico de teselas brancas, negras e vermellas asentada sobre morteiro cunha escea inspirada en temas mariños, datada no século IV d.C. Un fragmento atópase no Museo Arqueolóxico de Ourense. Nas inmediacións da igrexa parroquial descubríronse máis de 50 vasillas.   
Xacemento da Barxa (Parada de Outeiro): Coñecido tamén como Cantos Dourados, apareceron restos de tégula.     
Outros xacementos: Necrópole de barreiros (Parada de Outeiro), Barxa (Parada de Outeiro), Parada (Parada de Outeiro), O Toural (Parada de Outeiro), O Barrio (O Barrio-Vilar de Santos), Finca Albariño (Vilar de Santos).   
Segundo información tirada do PXOM do concello, a totalidade dos miliarios atopados no termo municipal pertencen á Vía XVIII do Itinerario de Antonino. O seu achádego tivo lugar, na meirande parte dos casos, con motivo da concentración parcelaria. Moitos foron expoliados (vendidos en Portugal, din os veciños) e sepultados polas pas escavadoras, segundo lembra o cura párroco de Parada de Outeiro. Constatouse a desapración de dous en Fonte Carballo, a venda ilegal doutro, así como a destrución doutros catro atopados no lugar de O Marco. A mesma sorte correu o miliario de Adriano que atopou Barros Silvelo na congostra de Fonte Carballo; o exemplar foi atopado tronzado en tres anacos e que os traballos de Rivas Fernández permitiron determinar a súa filiación. 
Museo da Limia.