* Un círculo lítico en Lugo

O próximo 30 de setembro fará 31 anos que os investigadores Juan F. Núñez Jato e Laura Rodríguez Varela publicaron un artigo no xornal El Progreso baixo o título El círculo lítico de Vilarvente, localizado por eles.

 

Un círculo lítico ou cromlech é unha construción megalítica formada pola disposición, en círculo, de pedrafitas. A súa cronoloxía sitúase arrredor do III milenio a. C. Son interpretados como espazos rituais e lugares sagrados. Os cromlech máis famosos de Europa son os da costa atlántica das Illas Británicas (Stonehenge) e a Bretaña francesa (illa de Gavrinis), e Portugal (os Almendres, en Évora). 

Naquel tempo, Núñez Jato e Rodríguez Varela tamén descubriron o xacemento, posiblemente único en Galicia, da Pena Fita, na parroquia de Adai, unha gran laxe granítica circundada por 18 buratos e cunha pía circular no centro, interpretada como os cimentos onde ían encaixados os postes de madeira dunha construción prehistórica que, sen entrar en hipóteses de indemostrable explicación, cumpriría unha función singular, situada no entorno dun potente sitio arqueolóxico. Con todas as cautelas, a súa cronoloxía adoita situarse en torno ao II milenio a. C. Sobre este xacementos téñense feito varios traballos e é bastante visitado. Está catalogado pola Xunta de Galicia.

 

Non tivo tanta sorte (ou quizais si) o círculo lítíco de Vilarvente, dende o artigo citado non atopamos máis referencias. Juan F. Núñez e Laura Rodríguez tiveron coñecemento del por un home, xa falecido, de Vilarvente. O lugar era coñecido como A Horta do Rei, cualificativo significativo que, coma outros que hai en Galicia, adoitaban bautizar aqueles sitios aos que non se lles encontraba explicación, asociándoos a reis ou persoas importantes, mouros, meigas, etc.

Como recoñecemento ao labor de Núñez Jato e Rodríguez Varela (dos que moitos se aproveitaron dos seus traballos en Friol e Outeiro de Rei sen sequera citalos), e tamén para que a Xunta de Galicia o inclúa no Inventario de Bens Patrimoniais de Galicia, o amigo Brais Rodríguez Romero máis eu decidimos ir na busca do círculo lítico da Horta do Rei. 

Aínda que coñeciamos o monte onde se atopaba, ignorabamos o lugar exacto. Preguntados os veciños de Vilarvente, todos escoitaran falar da Horta do Rei pero non sabían situala. Foi grazas a un home duns noventa anos de idade e, por suposto, a Núñez Jato e Rodríguez Varela (a quen, unha vez máis, reiteramos o noso agradecemento pola moita información inédita, manuscrita e mecanografada, que nos levan pasado e, sobre todo, pola súa amabilidade) como localizamos o círculo lítico. 

O círculo lítico da Horta do Rei ou de Vilarvente atópase no monte do San Fitoiro, a uns 700 metros de altitude, na parroquia de Labio, concello de Lugo, a non moita distancia do límite co concello de Castroverde, nunha idílica fraga situada nunha valgada ateigada de carballos e acivros. Acceder ao sitio non é fácil.



O círculo, practicamente perfecto, ten unhas medidas dus 13 metros de diámetro. Está formado por 27 pedrafitas (algunha inclinada ou tirada no chan debido á acción das raíces das árbores) cunha altura media á vista de 1,25 metros e separadas entre si 0,50 metros. Un dos fitos ten, pola cara interior, dúas pías de 30 e 35 centímetros de diámetro; outro, situado a continuación deste, forma unha cavidade a semellanza dun "sillón" pétreo. O chanto coas pías ten a particularidade de que cando sae o sol ilumínao na súa totalidade. Como dixemos máis arriba, o círculo atópase na parte baixa dunha valgada, como se fose o escenario dun anfiteatro cuxos espectadores poden ver á perfección a obra dende as partes exteriores máis elevadas. 

 

Neste monte e nos das inmediacións hai varios bens arqueolóxicos, entre outros mámoas e petroglifos localizados por nós no mes de setembro de 2016. Tamén hai dous marcos medievais de nome evocador, o de San Fitoiro e o da Rodeira dos Soles. O topónimo de San Fitoiro é un falso haxiotopónimo xa que no santoral católico non existe ningún santo con este nome polo que cremos que o engadido do adxectivo "san" foi para cristianizar un sitio considerado como pagano.

 

O valor patrimonial deste círculo lítico é innegable xa que na actualidade só se conservan en Galicia un reducidísimo número: O Freixo (As Pontes), o Prado das Chantas (O Valadouro), Montenegro (Moaña) e o Altar do Sol, en Parada de Alperiz (Lalín). Este último está formado por unha serie de chantos en forma de recinto presidido por un con dúas pías, ao igual que o noso da Horta do Rei. Outros que había desapareceron. Segundo os datos que manexamos, existe coñecemento documentado de 22 círculos líticos que, agás os citados, foron destruídos entre finais do século XIX e o século XX. Deles falan Saralegui, Murguía, Villaamil y Castro, Monteagudo, López Cuevillas, Bouza Brey e Filgueira Valverde e García Alén. Había 13 na provincia da Coruña, 2 na de Lugo, 1 na de Ourense e 8 na de Pontevedra.

* Unha pedrafita en Friol

O día 30 de xuño de 2018, o amigo Jesús María Lorenzo Vázquez, natural da parroquia de Bra, púxose en contacto con nós para que lle botaramos unha ollada a unha posible pedrafita no concello de Friol.

O día 1 de xullo, Brais Rodríguez Romero máis eu achegámonos ata o sitio, comprobando a existencia dunha pedra chantada situada entre os montes da Ramada, na parroquia de Trasmonte, e da Pedra do Couto, na parroquia de Narla, que actuaba, e aínda actúa, como marco divisorio de ambas as dúas parroquias.

 

Unha pedrafita é un elemento de carácter megalítico formado por unha pedra monolítica chantada verticalmente no chan. Procede o termo de orixe bretona menhir.

Na Idade Media, pedrafitas e mámoas foron utilizadas como marcos delimitadores de territorios. O primeiro documento onde se menciona a utilización de monumentos prehistóricos como marcos é no Parochiale Suevorum do século VII. A abundancia de pedrafitas prehistóricas debeu ser grande a xulgar pola frecuencia con que se citan en demarcacións de coutos e privilexios medievais. Debido ás ordes terminantes dos Concilios, encamiñados a destruír os cultos paganos, moitísimas pedrafitas foron derrubadas e destruídas, e moitos dos lugares onde se levantaban foron cristianizados.

Canto á súa función, crese que puideran estar relacionadas con rituais de fecundación, pedras conmemorativas ou de culto, etc.

Ata non hai moito tempo, só unhas poucas se consideraban pedrafitas prehistóricas (a Pedra Alta na Lagoa de Antela, a Pedrafita de Cristal en Ribeira ou a do Carrizo en Vilalba). Nos últimos anos téñense documentado un bo número de exemplares, algúns claramente prehistóricos, moitos asociados a lendas e rituais. Malia o dito, na maioría dos casos a cronoloxía e a función que cumprían hai que tomalas con cautela, non faltando autores que, sen rigor de ningún tipo, lle atribúen, erradamente, unha antigüidade prehistórica e unhas funcións máis que extravagantes.

Para facermos unha idea da escaseza destes rarísimos bens patrimoniais, na provincia de Lugo non pasan de media ducia as pedrafitas consideradas como prehistóricas. 

Nos últimos tempos, en Galicia descubríronse algúnhas pedrafitas de fasquía prehistórica, salientando a Pedrafita do Casal, en Melide, localizada polos arqueólogos do Museo da Terra de Melide Cristina Vázquez Neira e Xurxo Broz; a Estela-pedrafita do Rebordiño, en Laza, descuberta polo investigador Bruno Rúa; outra na Estrada, documentada polos do Colectivo Capitán Gosende; e a de Pascuais, en Outeiro de Rei, dada a coñecer por nós e xa catalogada por Patrimonio. 

Esta de Friol ten unhas medidas de 1,10 metros de alto na parte visible, 1,50 de longo e 0,65 de ancho. A pedra foi partida, o anaco que lle falta, cunhas medidas de 0,90 metros de alto, atópase tirado nas inmediacións, observándose que ambas as dúas pedras encaixaban á perfección. Nunha das caras contabilizamos máis de 30 coviñas de distintos tamaños. Ao pé da pedrafita hai unha gran pedra que actúa como cuña de suxección.

Non queremos facer conxecturas, pero as coviñas que presenta e que se atope no medio dos campos de mámoas da Pedra do Couto e da Purreira leva a pensar nunha posible orixe prehistórica. 

Xunto esta hai outra pedra chantada de 1,80 de alto que, aínda que foi cortada, apréciase claramente a súa forma cónica.


Coordenadas: 42º 51´ 57´´ -  7º 10´ 108´´

* Agresión ao castro de Trasmonte (Friol)

O día 2 de xullo de 2018, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos denuncia ante Patrimonio da Xunta de Galicia pola gravísima agresión ao castro catalogado de Trasmonte, en Friol (código de catalogación GA27020179), coñecido tamén polo nome de Agro do Castro. Tamén figura recollido no PXOM do Concello.


Recentemente, utilizouse maquinaria pesada no interior do xacemento ao acondicionalo para unha plantación forestal, producíndolle enormes gabias e utilizando o cazo dunha pa escavadora para facer uns buratos de máis de medio metro de profundidade para plantar as árbores. Se a desfeita no interior do recinto non bastara, todo o perímetro da muralla defensiva foi inzada de buratos para o mesmo fin, ocasionándolle tamén varios derrubes.


Nos buratos atopamos abundantes restos pertencentes a utensilios cerámicos, observándose nalgúns anacos interesantísimos motivos decorativos de clara filiación castrexa. Tamén localizamos parte do que semella ser unha ferramenta de ferro. As máquinas tamén levantaron pedras das primitivas construcións do castro.

 

A Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, publicada no ano 2016, é clara canto á prohibición de actuar sobre un ben patrimonial catalogado, mesmo para facelo na súa área de protección (200 metros ao redor) precísase a correspondente autorización de Patrimonio.

 

O concello de Friol conta con 40 castros catalogados, e este de Trasmonte era, ata o presente, o que ofrecía un mellor estado de conservación.

Lamentablemente, o estado de conservación do patrimonio arqueolóxico do concello, un dos máis importantes da provincia de Lugo, é de regular a malo e as agresións ao mesmo son bastante frecuentes. Pronto fará un ano (no mes de setembro de 2017) que denunciamos a desaparición dunha mámoa catalogada no Parque Empresarial. No seu momento, dende o Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo informóusenos que propuxeran á Dirección Xeral a incoación do correspondente expediente sancionador. Ante a tardanza en resolver o tema, dende o noso colectivo enviamos un escrito o pasado 25 de abril á citada Dirección Xeral en Santiago para que se nos informe, como parte denunciante, en que fase se atopa o expediente sancionador e, no caso de que xa fora resolto, se nos achegue a resolución do mesmo.