* Lemavos fóra da terra de Lemos

O pobo dos Lemavos aparece citado na Naturalis Historiae de Plinio o Vello (23-79 d.C.) e na Geographia de Ptolomeo (100-170 d.C.). Este último outórgalle unha cidade, pode que a capital: Daktonion. 

No Museo de los Caminos de Astorga hai unha estela en mármore gris que foi atopada o día 10 de xuño de 1982 en Astorga, ao parecer ao facer unha zanxa, xunto con varios fragmentos cerámicos e ósos humanos o que pode evidenciar que estaba xunto unha sepultura de inhumación feita con tégulas (trátase dunha especie de tellado a dúas augas baixo o que colocaban o cadáver que ao mesmo tempo se situaba sobre unha “cama” de tellas). A cabeceira, na parte central, presenta unha flor hexapétala inscrita nun círulo. A ambos os lados vense dous símbolos semicirculares, e un pouco máis abaixo dúas figuras a xeito de escuadra ou ángulo recto. No campo epigráfico Lese: "FABIA EBVRI/F LEMAVA ) (C invertido)/ERITAECO A/X L VIRIVS CAESSI F LE/MAVS ) (C invertido) EO/DEM AN/VII HIC S S/CAESSIVS", ("FAVIA, EBURI F(ilia), LEMAVA (castello) ERITAECO. A(nnorum) XL, VIRIVS, CAEESI F(ilius), LEMAVS (castello) EODEM, AN(norum) VIL, HIC S (iti) S(unt) CAESSIVS", "Fabia, filla de Eburo, lemava (dos lemavos), do castelo (castro) Eritaeco, de 40 anos. Virio, fillo de Caeso, lemavo do mesmo castelo (castro), de 7 anos. Eiquí están sepultados. Caesio (esposo e pai, púxoos)". Trátase dunha inscrición funeraria dedicada por Caessius a súa muller Fabia e o seu fillo Virio, todos do castro Eritaeco. Pola indicación do castellum co C invertido, e pola tipoloxía do monumento, semellante aos dos soldados da Legio X Gemina, dátase no último terzo do século I d.C.


Descoñezo en que parte da Terra de Lemos se ubicaría este Castellum Eritaeco, ata o momento non atopei (e creo que ninguén) ningunha referencia toponímica ou oral que me achegue, aínda que só sexa dunha forma aproximada, ao nome. Acontece como con Dactonium (citado na II táboa de barro de Astorga e por Ptolomeo, e quizais tamén por Hidacio que fala de Dyctinium), a capital do pobo dos Lemavos que, segundo distintas hipóteses, situaríase no Monte de San Vicenzo do Pino (Monforte), Castillón (Pantón), Proendos (Sober), e incluso en Chantada, se ben todo apunta ao primeiro xa que o lugar onde se ergueu o mosteiro bieito e logo o castelo medieval cítase en documentos medievais como Actonium, Dactionum ou Luctonium. A Táboa de Astorga ou Itinerario de Barro (s. I-II d.C.) reflicte unha vía entre Lucus Augusti e Dactonium: "VIA LVCO AV(gus)TI AID DACTIONVM/AQUAE QUINTIA(e)/DACTONVM IX". Para algúns investigadores (Arias Vilas, Tranoy...) a vía XIX, no seu camiño de Lucus Augusti á provincia de Ourense, bifurcaríase á altura de Chantada, conducindo un ramal cara Dactonium (Monforte) a través dos Cóvados de Belesar e Castillón. Arias Bonet propón un trazado directo ao leste do Miño, por Vilarmosteiro (O Páramo) e Rubián (Bóveda). Aquae Quintiae situaríase en Bóveda.

 

As testemuñas da presenza de soldados Lemavos como tropas auxiliares no exército romano témolas en varias inscricións atopadas fóra de Galicia e que fan referencia a unha Alae I Lemavorum e unha Cohors I Lemavorum Civium Romanorum, atopadas na Mauretania Tingitana (actual Marrocos) e en Arxona (Xaén). 

Na de Arxona lese: "C(aius) VENAECIUS P(ublius) F(ilius) VOCONIANOS/FLAMEN DIVORUM AVG(ustorum)/PRAEF(ectus) COH(ortis) I CHALCEDONEN(sis)/TRIB(unus) LEG(ionis) III GALLICIAE FELICIS/PRAEF(ectus)/ALAE I LEMAVROUM/FORTUNAE SIGNUM AUREM P(ondo) V ITEM/MERCURIO P(ondo) V PATERAM P(ondo) LIBR(ae)/EX VOTO/ET BASES II ARG(entas) P(ondo) V L(ibens) S(olvit)", "Caio Venecio Voconiano, fillo de Publio, flamen dos Augustos divinizados, prefecto da cohorte I Calcedonense, tribuno da Lexión III Gálica feliz, prefecto da Ala I dos Lemavos, ofrecen con agrado á Fortuna unha estatua de ouro de cinco libras de peso, outra a Mercurio de cinco libras de peso, unha pátera dunha libra de acordo co seu voto, e dúas basas de prata de cinco libras". Segundo Arias Vilas esta Alae Lemavorum estivo asentada en Sala (Marrocos) posiblemente entre os anos 88 e 157 d.C., e posteriormente sería trasladada a Urgavo (Arxona). As Alae estaban compostas normalmente por 500 (quinquenaria) ou 1.000 (miliaria) efectivos. Florentino López Cuevillas e Germán Vázquez din que o numeral I, atribuído ás Alae e Cohors, é síntoma de que puido haber máis. Si, houbo outras Alae e Cohors, pero non con lemavos. A Alae I Lemavorum só é nomeada no cursus honorum (carreiras de honores) do seu prefecto C Venaecius.

 

De Mauretania Tingitana son tamén unhas inscricións en metal de licenciamento que segundo Le Roux di: "VALERI V/ETONIS M(ilitis)/ C(ohortis) I LAM(avorum)/(centuria) LUCANI/H(ic) S(itus) E(st)/F(aciendum) CU(ravit) C(aius) FL/AVI(us) P(udens)", "Aos deuses Manes de Valerio Vetón, soldado da cohorte I dos Lemavos da centuria Lucano; aquí está enterrado; procurou erixilo Gaio Flavio Pudente". Estaría datada entre os anos 50-80 d.C. As cohortes romanas estaban formadas por uns 500-600 efectivos.

* Atentado á mámoa do Albardón (A Fonsagrada)

O día 17 de maio de 2019, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos unha nova agresión a un enterramento do período Neolítico. Trátase da mámoa coñecida co nome do Albardón ou da Bandeira, no monte da Piqueira, aldea de Vilabol de Arriba, parroquia de Lamas de Moreira, concello da Fonsagrada, a unha altitude de 900 metros. Catalogada por Patrimonio co código GA27018004.

 

Forma parte dun grupo de 7 mámoas distribuídas nun radio de 500 metros, todas catalogadas, e polo tanto protexidas. É a de maiores dimensións, cunhas medidas de 30 metros de diámetro (as medidas do resto oscilan entre os 15 e 20 metros), e tamén a situada no lugar máis visible do monte.
A agresión, moi recente, foi producida por maquinaria pesada durante unha tala de piñeiros, ocasionándolle ao enterramento dous profundos sucos de 10 metros de longo cada un, unha anchura de máis de un metro e unha profundidade de outro metro. Os danos poden considerarse como gravísimos e irreversibles. 

Hai poucos días, ante a denuncia do noso colectivo,  dende o Servizo de Xestión Cultural en Lugo enviaron un informe á Subdirección Xeral de Protección do Patrimonio en Santiago para que sancione a agresión a outra mámoa situada a 375 metros desta de hoxe.

Estas mámoas atópanse nas inmediacións da estrada provincial CP-0708 que comunica O Cereixal (Becerreá) con Louxas (A Fonsagrada). A ambos os lados da estrada localízanse un bo número de enterramentos megalíticos. Lamentablemente, en menos dun ano os do noso colectivo detectamos neste tramo a agresión grave ou a destrución de dez enterramentos producidos pola tala de piñeiros, plantación de eucaliptos e verquidos de lixo ou esterco, feitos que denunciamos e sobre os que a Xunta de Galicia xa iniciou o correspondente procedemento sancionador, algún por falta grave con sancións que poden chegar aos 150.000 euros.

* O Concello da Fonsagrada responsable (presunto) da agresión a unha mámoa

No mes de xuño de 2016, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares denunciamos a construción dun silo para depositar plásticos agrícolas (e rodas, colchóns...) sobre a mámoa número 1 da necrópole de Peredelo, no concello da Fonsagrada, límite con Navia de Suarna, e que tamén afectaba aos túmulos 2 e 3.  Denuncia que repetimos no mes de febreiro de 2019 xa que, ademais do vertedoiro, debido a unha tala de piñeiros sobre o túmulo pasou maquinaria pesada, danándoa máis aínda.

 

O día 14 de maio de 2019 recibimos contestación do Servizo de Xestión Cultural da Consellería de Cultura e Turismo en Lugo sobre as actuacións que levaron a cabo, indicándonos que os arqueólogos inspeccionaron o sitio arqueolóxico os días 31 de xaneiro de 2017, 1 de febreiro de 2017, 20 de agosto de 2018, 6 de marzo de 2019 e 16 de abril de 2019, comprobando que, efectivamente, o enterramento número 1 estaba a ser utilizado como vertedoiro de lixo, afectando tamén á área de protección das medorras 2 e 3.

En datas 3 de febreiro de 2017 e 23 de agosto de 2018, dende Patrimonio requiríronlle ao Concello da Fonsagrada que adoptase as medidas necesarias para a retirada dos verquidos de lixo e impedir, así, a degradación destes bens arqueoloxicos. Dinnos no escrito, que en Patrimonio nunca tiveron resposta do Concello sobre os presuntos responsables nin sobre as medidas adoptadas. En febreiro de 2017, agosto de 2018 e marzo de 2019 dende Patrimonio requiriron a colaboración do SEPRONA da Garda Civil de Baralla que identificaron ao Concello da Fonsagrada como presunto responsable desta lamentable actuación. 

Á vista dos informes, tanto dos técnicos da Xunta de Galicia como do SEPRONA, dende o Servizo de Xestión Cultural en Lugo remitíronlle á Subdirección Xeral de Protección do Patrimonio Cultural en Santiago o expediente de denuncia para que inicien os trámites para a incoación dun expediente sancionador ao responsable dunha infracción en materia de patrimonio cultural, neste caso, presuntamente, o Concello da Fonsagrada.

 

* Mámoas arrasadas en Meira e Pol

O día 11 de maio de 2019, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares puidemos comprobar, unha vez máis, a destrución sistemática que nos últimos anos está a padecer o patrimonio prehistórico de Galicia. Esta vez "tocoulle" aos concellos de Meira e Pol.

A necrópole da Acevreira, situada entre os dous concellos, estaba formada por 9 mámoas, todas catalogadas por Patrimonio. Pois ben, catro desapareceron na súa totalidade e as outras dúas sufriron graves danos ocasionados pola maquinaria pesada que as atravesaron de lado a lado. Mesmo atopamos macetas de plástico para 600 plantas de eucaliptos "ciscadas" sobre o cráter de violación da mámoa catalogada co número 6. Ademais de borrar do mapa máis de 5.000 anos de historia, os agresores demostran o seu desprezo polo medio ambiente. E hai máis, o lugar onde se atopaba a mámoa número 9 (catalogada co código GA27029023), situada preto da aldea de Rielo (Meira), xa figuraba na cartografía máis antiga como Medorra da Acevreira polo que non cabe amosar descoñecemento: foi destruída premeditadamente. Como as demais.


 

A menos de 100 metros desta necrópole hai outra mámoa coñecida co nome de Medorra de Aviega (catalogada co código GA27046133), na parroquia de San Martín de Lúa (Pol), que tamén foi arrasada recentemente por maquinaria pesada para plantar eucaliptos.

 

Pero a desfeita continúa. No Monte do Foxo, na Chafarica, parroquia de San Martiño de Ferreiros (Pol), a 625 metros de altitude, hai unha necrópole, coñecida como do Alto do Campeliño, formada por catro mámoas. Debido aos labores agrícolas, dúas perderon case toda a súa masa tumular hai moitos anos. Pero as outras dúas (catalogadas cos códigos GA2746049 e GA2746050), ata hai uns poucos días conservábanse en bo estado, cada unha cunhas medidas aproximadas duns vinte metros de diámetro. Pero a súa sorte mudou dun día para o outro ao ser selvaxemente arrasadas por maquinaria pesada que as achandou na súa totalidade.

 

O luns 13 presentamos as denuncias ante Patrimonio da Xunta de Galicia para que á maior urxencia visiten os sitios e incoen os correspondentes procedementos sancionadores. Segundo a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia de maio de 2016, a destrución dun ben arqueolóxico catalogado está considerado como falta grave polo que a multa pode alcanzar os 150.000 euros.

 

Xa perdemos a conta dos xacementos arqueolóxicos destruídos nos últimos anos na provincia de Lugo e no resto de Galicia. Cremos que xa vai sendo tempo de que a Xunta de Galicia faga unha campaña advertindo das consecuencias que conleva a agresión ou a destrución de bens patrimoniais, informando, por outra parte, dos pasos previos a seguir cando se pretenden realizar actuacións agresivas no monte. Ademais dos Servizos provinciais de Patrimonio, os Concellos teñen acceso dende hai un tempo ao Plan Básico Autonómico (PBA), unha ferramenta informática que en poucos minutos pode indicar se nunha parcela determinada existe un xacemento catalogado, e polo tanto protexido pola lei. Non aconsellamos botar man só dos PXOM municipais xa que en moitísimos  casos trátase de fósiles sen actualizar dende a súa aprobación (algún leva máis de trinta anos) polo que é máis que probable que non recollan un bo número de xacementos catalogados na actualidade. Os infractores evitaríanse sorpresas desagradables.