* Petroglifos na Cabana dos Estremeños (Cervantes)

O día 15 de febreiro de 2020, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos dous novos grupos de petroglifos no Concello de Cervantes. Foi no sitio coñecido como A Cabana dos Estremeños, situada na Campa de Piornedo, a 1.550 metros de altitude, aos pés do Pico Mustallar (1.935 metros), en plena Serra dos Ancares.

 

O primeiro grupo, do que xa sabiamos dende hai tempo pero que non trasladaramos a Patrimonio, está formado por 15 coviñas cunhas medidas de entre 3 e 6 centímetros de diámetro gravadas sobre unha laxe plana. A uns 100 metros documentamos outro grupo composto por dúas penas, unha con 2 coviñas duns 5 centímetros de diámetro e a outra con 17 duns 3 centímetros de diámetro.

 

Aínda que polo de agora non queremos avanzar conxecturas sobre a antigüidade destes petroglifos, a non moita distancia, na mesma parroquia de Donís e na limítrofe de O Pando, temos documentado pedras con círculos concéntricos, coviñas, podomorfos e un ungulado de clara factura prehistórica. 

Pero o máis chamativo destes petroglifos é a grande altitude á que foron gravados o que os fai espectaculares. Ata o presente, só dous superan a estes: o do Mustallar, que os do noso colectivo localizamos no mes de novembro de 2015 a 1.800 metros de altitude, que xa foron catalogados por Patrimonio co código GA27012092, e o das Arcas, no concello ourensán de Manzaneda, a 1.770 metros.

 

Outro dato interesantísimo é o nome do lugar: A Cabana dos Estremeños, clara alusión a unhas persoas naturais da lonxana Estremadura. En efectto, existe constancia de que ata finais do século XIX, de forma periódica e bianual, estremeños e casteláns traían ata a Serra dos Ancares os seus rabaños de cabras e ovellas. Nun documento dun preito do ano 1788 que nos facilitou don José Fernández, de Murias de Rao en Navia de Suarna, os habitantes de distintas aldeas da montaña queixáronse ante a xustiza do uso indebido da campa polos "rebaños trashumantes de la provincia de Extremadura...".

* Protección para os petroglifos de Vilasouto (O Incio)

O día 11 de febreiro de 2020, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos un escrito ante o Concello do Incio solicitando a protección dos petroglifos do Agro do Pepe, situados no encoro de Vilasouto, catalogados como Ben de Interese Cultural (BIC) co código GA27024074.

  

Dende hai anos vimos denunciando, tanto diante das Administracións públicas (Xunta de Galicia e Concello do Incio) como publicamente, o estado total de abandono en que se atopa esta singular mostra da arte rupestre ao aire libre que, dende hai uns quince anos, ten sufrido distintas agresións provocadas pola acción humana, as máis graves consistentes no gravado sobre o panel de nomes de persoas e repicado e resaltado (a última vez hai pouco) con materiais duros do contorno das figuras. Ademais, principalmente durante o verán, sobre a pena vense piraguas, bañistas que a utilizan para tomar o sol e como trampolín, sen faltar os pescadores que a usan como "postura", acelerando a súa deterioración.

Por outra parte, dende a construción no ano 1969 do encoro de Vilasouto, na cunca do río Mao, a pena dos petroglifos está a sufrir unha continua erosión, máis cando boa parte do ano permanece baixo as augas o que lle está a producir un serio desgaste ás figuras, e non só a estas, tamén ao propio soporte pizarroso o que, a medio prazo, vai provocar o seu derrube. De feito, tense constancia oral de que no mesmo sitio había, ao menos, outra pena con gravados que agora xa está baixo as augas.

 

Máis arriba dicimos que os petroglifos do Agro do Pepe presentan un dos motivos máis singulares da provincia de Lugo, tanto pola súa temática como pola súa escaseza. Sobre a pena foron gravadas coviñas, once ferraduras, catorce cruciformes e, presidindo o conxunto, unha excepcional figura antropomorfa que podería representar a unha divindade feminina que amosa un pronunciado sexo e que podería estar relacionada coa fertilidade. Para nós, a figura do Agro do Pepe ten unha certa semellanza coa magnífica Moura da Pena Furada, no concello de Coirós, coa única salvidade de que sobre esta última existe detrás un magnífico traballo realizado polo seu descubridor, o arqueólogo Antón Fernández Malde. Son moi escasas as figuras de divindades galaicas e, que nós saibamos, só nestas dúas se representa de forma clara o sexo. O estudo da figura do Agro do Pepe, tal como se fixo coa Moura da Pena Furada, podería achegarnos un pouco máis ao sistema simbólico relixioso dos pobos galaicos.

Se ben é certo que no noso colectivo somos partidarios da conservación "in situ" dos xacementos arqueolóxicos, tamén o é que no presente caso, polo dito máis arriba, o máis prudente, se queremos preservar os petroglifos do Agro do Pepe, sería o seu traslado para un sitio seguro, iso si, nas inmediacións do encoro, conservando a súa disposición, orientación, etc.

 

Mentres tanto, o que si resulta urxente é dotar de protección as gravuras. Para elo propuxémoslle ao Concello do Incio protexelas cun peche o máis acorde co entorno que permita a súa visibilidade sen ter que pisalas. Tamén cumpriría colocar un panel onde, de forma didáctica, se informe do seu valor e significado, advertindo, ademais, que danar os petroglifos pode acarrexar, sengundo a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, graves sancións.

Por último, tamén nos diriximos a Patrimonio da Xunta de Galicia para que corrixan a situación destes petroglifos. No Plan Básico Autonómico (PBA), ferramenta fundamental para coñecer a ubicación exacta dos bens patrimoniais, sobre todo á hora de realizar calquera actuación na súa contorna de protección, sitúanno na parcela 1.103, polígono 10, no terreo coñecido como Restre, nin máis nin menos que a 420 metros da situación real.

Coordenadas segundo o PBA: x: 629266 - y: 4724950
Coordenadas correctac: x: 629689 - y: 4724975


https://www.elprogreso.es/articulo/sarria/patrimonio-ancares-reclama-protexa-petroglifo-vilasouto/202002121731221422888.html

Ao día seguinte da comunicación dirixida ao alcalde do Incio, este púxose en contacto telefónico con nós para manifestarnos a súa intención de protexelos, feito que é de agradecer. 

 

* As primeiras mámoas de Ribas de Sil

O día 25 de xaneiro de 2020, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos as primeiras mámoas do concello de Ribas de Sil. Os achados producíronse de forma casual, cando iamos na busca da Pena Furada, lindeira entre o concello lugués de Ribas de Sil e os concellos da provincia de Ourense de Castro Caldelas e San Xoán do Río, da que nos falaran que posuía uns gravados que, polo de agora, non atopamos.

 

Foi no Monte do Coto, a 1.015 metros de altitude, na parroquia de Torbeo, a 100 metros do límite co concello de San Xoán do Río.

A primeira, a máis pequena, ten unhas medidas de 12 por 8,50 metros; perdeu gran parte da masa tumular; no medio asoma un esteo que puido formar parte da cámara pétrea. A 375 metros da anterior está a segunda, duns 18 metros de diámetro e 0,80 de altura; sobre o túmulo e nas inmediacións vense pequenas pedras de cuarzo que puideron formar parte da coiraza que recubría o túmulo de terra. A terceira, a 120 metros da anterior, é a de maiores dimensións e a máis espectaccular; ten máis de 22 metros de diámetro e 1 de altura; no centro apréciase un cráter de violación (feito para buscar supostos tesouros) de 1,5 metros de diámetro pouco profundo; por situarse na parte máis elevada do terreo resulta moi visible dende lonxe.

 

Estes tres enterramentos atópanse a uns 2 quilómetros en liña recta do coñecido grupo de mámoas do Alto da Arma, en Mazaira, no concello de Castro Caldelas.

Estas mámoas de Ribas de Sil non figuran nin no Plan Básico Autonómico da Xunta de Galicia (PBA), onde se recollen os bens patrimoniais catalogados, nin no PXOM do Concello de Ribas de Sil do ano 2009. Este último fai mención ao xacemento da Eira da Torre ou Medoña de Soutordei (medoña é un dos nomes polo que se coñecen as mámoas), pero situando no lugar unha explotación mineira de época romana. Si temos coñecemento de varios topónimos no concello que fan alusión a enterramentos megalíticos, como A Medorra en Piñeira, ou a citada Medoña do Soutordei, pero en ningún destes sitios localizamos ningunha mámoa, da que había en Piñeira contáronnos hai anos que fora destruída.

 

As mámoas teñen unha antigüidade duns 6.000 anos, adscritas ao período Neolítico. Trátase, entón, dos xacementos patrimoniais máis antigos aparecidos ata o presente no concello de Ribas de Sil onde si están catalogados seis castros e preto de vinte explotacións mineiras de época romana. 

Os achados xa foron comunicados por rexistro electrónico ao Servizo de Xestión Cultural da Xunta de Galicia para que procedan á súa catalogación e llo comuniquen ao Concello de Ribas de Sil para que as inclúan no PXOM. 

 

* Un castelo, case descoñecido, na Ría de Ferrol

A partir do século XVI e ata o primeiro terzo do XVIII, para protexer o estratéxico porto de Ferrol construíronse en ambas marxes da ría unha serie de castelos e baterías. Na marxe do actual concello de Ferrol consérvanse a coñecidísima fortaleza de San Felipe e as ruínas dos castelos de San Cristovo e San Carlos. Na parte dos concellos de Ares e Mugardos o non menos coñecido castelo da Palma e os castelos-baterías de Punta Segaño, San Martiño e da Bailadora, este último, ao contrario dos anteriores que se sitúan case ao nivel do mar, foi erixido a 265 metros de altitude cun dominio visual sobre toda a ría.

 

  

Nesta entrada imos a deternos no menos coñecido. O castelo de San Martiño situábase na punta do mesmo nome, nun pequeno entrante onde comeza a enseada de Nande, entre as fortalezas de Punta Segaño e da Palma. Administrativamente, o sitio pertence á parroquia de Cervás, no concello de Ares.

  
 
 
  

Cos castelos de San Felipe e da Palma formaba o triángulo defensivo coñecido como “O triángulo de lume” ou “Triángulo de fogo”. Leva o nome en honra de Martín de Padilla (1540-1602), Adiantado de Castela en tempos de Felipe II que dirixiu, sen éxito, a Terceira Armada Invencible contra Inglaterra no ano 1597. Foi construído polo enxeñeiro Miguel Marín Truq, posiblemente sobre unha fortaleza anterior de principios do século XVI. Dispoñía de once canóns que alacanzaban unha distancia de entre os 600 e 1.500 metros. Na súa Viaxe a Galicia no ano 1745, Frei Martín Sarmiento di que o castelo estaba xa moi deteriorado e non de todo armado, e os Interrogatorios do Catastro de Ensenada de poucos anos despois infórmanos que os canóns aínda estaban en funcionamento pero con pouca potencia.

 
 
 

A partir do século XIX perdeu a súa funcionalidade, foi abandonado e os muros comezaron a derrubarse. Na actualidade só se conservan parte de dous arruinados lenzos comidos pola maleza cos sillares caendo ao mar. Polo sur, a parte de acceso, a carón das arruinadas murallas, aprécianse os restos do que puído ser un foxo. Para construír o castelo foi preciso aplanar o entrante granítico, conseguindo habilitar un espazo edificable duns 40 por 30 metros. A súa morfoloxía aseméllase á de varios castros costeiros. No sitio construíuse unha baliza marítima. 



 

 

No Museo Naval de Ferrol consérvase unha áncora dunha colosal cadea que atravesaba a ría entre os castelos de San Felipe e de San Martiño para empecer a navegación en caso de ataque. Entre ambas as dúas fortalezas hai unha distancia duns 550 metros.

 

Benito Vicetto (1824-1878) é o primeiro en recoller unha anécdota acontecida na enseada de Nande, entre os castelos de San Martiño e da Palma. Hai unha rocha que se coñece como “Pena da raíña Mariana ou do Cú da Raíña”. Cóntase que cando a frota que traía a Santander a Mariana de Neoburgo, que viña de casar por poderes en Alemaña con Carlos II o Enfeitizado, tivo que desviarse debido a un temporal que os obrigou a resgardarse na Ría de Ferrol, o barco da raíña encallou na enseada de Nande. Dise que Mariana se aburría tanto mentres non se ordenaba o desembarco que non tivo outra ocorrencia que saltar á rocha, con tal mala fortuna que esvarou e pousou nela o cu, se ben outra versión conta que era alí onde se sentaba a reflexionar.