* Nova mámoa en Sober

O sábado, 9 de marzo de 2019, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos unha mámoa no concello de Sober. Está situada no monte da Lagoa, a 535 metros de altitude, en Mourentán, parroquia de Doade. Ten unhas medidas de 12 metros de diámetro e 0,30 de altura. No centro posúe un cráter de violación de 2 metros de diámetro. Sobre o túmulo vense varias pedras que puideron formar parte da coiraza pétrea que recubría o enterramento. Debido aos labores agrícolas e forestais, perdeu gran parte da masa tumular.

 

Despois de consultalo no Servizo de Patrimonio da Xunta de Galicia en Lugo e no PXOM do Concello de Sober, comprobamos que non está catalogada. O achado xa llo comunicamo a Patrimonio para que proceda á súa catalogación.

No PXOM do Concello de Sober só figuran dúas mámoas, a da Carqueixa, na parroquia de Figueiroá, e a da Peniña do Ouro, tamén en Figueiroá, está última destruída por unha estrada. No PXOM non consta unha mámoa descuberta no ano 2010 pola asociación O Colado do Vento, que si figura catalogada por Patrimonio. Trátase da coñecida como Medorra do Cadaval ou dos Cousos, tamén en Mourentán, de máis de 25 metros de diámetro, situada a uns 900 metros da localizada por nós.

No concello de Sober temos referencias doutras mámoas, a maioría destruídas, no Arroxó (Anllo), Camilo (Bolmente), Sanmil (Brosmos), A Medorra (Doade), Cadeiras e Agro das Mámoas (Pinol), e en Mer (Proendos). Na parroquia de Santiorxo consérvase o microtopónimo Agro das Medorras onde non se documenta ningunha mámoa pero si a existencia de tégula de época romana.

Coordenadas de situación da mámoa: x: 623428 – y: 4698361

 

* O puñal da Bastida (Pantón)

Pérez Bustamante e Parga Pondal, en Notas de arqueología prehistórica galaica. Los dólmenes de Dombate y de La Gándara (1924), dan conta da aparición dun puñal de lingüeta de bronce de 155 x 21 mm no castro de Babela (Monforte) ou na Bastida, na parroquia de Mañente (Pantón). O seu propietario, don Xoaquín Arias Sanxurxo, depositouno, segundo recollen López Cuevillas e Bouza Brey (1929), no Seminario de Estudos Galegos de Santiago. Din estes que toman as medidas de Pérez Bustamante e Parga Pombal pero, aclara Beatriz Comendador (1997), non figura no seu traballo polo que deberon ter acceso á peza.

 

Dende un primeiro momento, o Puñal da Bastida causou controversia entre os distintos investigadores canto á súa análise, dende os que lle dan unha composición ternaria de cobre, estaño e chumbo cunhas porcentaxes non coincidentes, aos que rexeitan o estaño na súa composición, o que leva a Fernández Miranda et al. (1995) a falar da necesidade doutra análise. Análise que aclararía as dúbidas se non fora porque o Puñal da Bastida pasou a engordar o cada vez máis avultado catálogo de obxectos desaparecidos en Galicia. 

Por outra parte, Beatriz Comendador achega que Delibes de Castro e Rodríguez Colmenero, facendo alusión ao traballo analítico de J. Eiroa (1973), enlean o nobelo ao situar o achádego en A Bastida (A Estrada), sitio que eu, ao menos, non consigo identificar neste concello da comarca de Tabeirós-Terra de Montes.

 

Por último, na Bastida de Pantón hai un pequeno outeiro onde houbo unha torre medieval, sitio que ben puido acoller outro asentamento máis antigo. Dista do castro de Babela, xa en terras de Monforte, uns 800 metros. Na cartografía consultada, onde se levanta o castro recibe o nome de Alto da Bastida. E a un par de quilómetros, entre Distriz e Avide (Monforte), apareceron varios machados da Idade do Bronce. 

 


BIBLIOGRAFÍA

Comendador Rey, B.: Caracterización de la metalurgia inicial gallega: una revisión. (1995) 
Comendador Rey, B.: Los inicios de la metalurgia en el noroeste de la Península Ibérica. (1997)
Fernández Miranda, M., Montero Ruiz, I. e Rovira Llorens, S.: En Traballos de Prehistoria do CSIC: Los primeiros objetos de bronce en el occidente de Europa. (1995)   
López Cuevillas, F. e Bouza Brey, F.: Os Oestrimnios, os Saefes e a Ofiolatría en Galiza. (1929)

* Machados de talón de Distriz (Monforte de Lemos)

Traemos eiquí unhas pezas da Idade do Bronce que, a pesares de ser citadas en varios traballos, son as grandes descoñecidas para a maioría da xente de Monforte de Lemos. Trátase de sete machados de talón con dúas anelas do final da Idade do Bronce que apareceron, segundo Ángel del Castillo, no ano 1896 ou 1897 tras un desprendemento de terras acaído na ladeira dun monte coñecido como "La Vid", na parroquia de Distriz. Aínda que o lugar do achado non se pode concretar con exactitude, Montero et al. (2014) identifícanno cunha elevación coñecida como A Costa Grande de Distriz. Aclaramos que "La Vid" identifícase sen posibilidade de erro con Avide, parroquia lindeira con Distriz. Entre ambas está o Monte de Avide, e ao leste deste o Monte Grande, preto do río Cinsa, que debe tratarse do sitio citado por Montero. Malia isto, ignórase o lugar exacto do depósito.

 

Ángel del Castillo anotou que os machados foron descubertos casualmente por un veciño da localidade. Logo vendeullos por 15 pesetas a un particular, Javier Rodríguez, que llas regalou ao político e coleccionista Guillermo de Osma y Scull (1853-1922), conde consorte de Valencia de Don Juan e daquelas deputado por Monforte. Segundo Del Castillo, Osma distribuíu os machados por varios museos. Actualmente só se ten a seguridade de onde foron a parar cinco exemplares: dous ao Museo Arqueolóxico Nacional e tres ao Instituto Valencia de Don Juan de Madrid, este último fundado por Osma e a súa esposa Adelaida Crooke y Guzmán no 1916. Os outros dous machados continúan desaparecidos, se ben Ángel del Castillo asegura que Osma doou un á Real Armería en Madrid, mais cara o ano 1927 non constaba entre as doazóns a esta institución como puído comprobar o propio Del Castillo. O exemplar restante sería doado a un museo de París, o Musée de L´Homme, dato que tampouco se puído confirmar. 

 

Os machados conservados no Museo Arqueolóxico Nacional teñen unha lonxitude de 25,2 e 22,2 mm. O seu peso é de 1.122 e 1.005 gramos respectivamente. No primeiro obsérvase que unha das anelas está practicamente perdida, conservándose só o arrinque da mesma. O segundo perdeu case todo o filo.

Os depositados no Instituto Valencia de Don Juan teñen unha lonxitude de 22,9, 24,8 e 24,9, e un peso de  970, 1.134 e 1.224 gramos. O primeiro ten unha anela case perdida, o segundo conserva incompleta unha das anelas, e o terceiro está practicamente intacto. 

Para rematar, Ángel del Castillo fala tamén de dous machados de talón dunha anela procedentes doutro depósito de Monforte de Lemos, pero destes nada se sabe. E López Cuevillas e Bouza Brey (1929) falan dun machado de talón de dúas anelas atopado nalgunha parte do concello que medía 230 mm de longo, depositado por don Xosé Salgado no Museo de Pontevedra.  

* Os castros de Pantón

Ante a falla, que nós saibamos, dun traballo que describa de forma aproximada a maioría dos castros do concello de Pantón, deixamos a continuación unha breve descripción dos mesmos, baseándonos para elo na bibliografía existente, na cartografía e na información propia. Na páxina web do Concello de Pantón fálase de 14 castros "censados", mais só achega algunha información de 5. Dos 24 que achegamos, 17 están catalogados pola Dirección Xeral do Patrimonio Cultural.

Ademais da descripción, tamén recollemos algúns datos que poden resultar de interese, lendas, etc. Polo de agora non atopamos referencias toponímicas, orais ou arqueolóxicas nas parroquias de Acedre, Deade, Frontón, Mañente, O Mato, Ribeiras de Miño, Següin, Serode, Siós e Tribás.

Cómpre aclarar que no Inventario da Xunta de Galicia, publicado no DOG do 12 de xullo de 1991, o castro de Ude ou de Aúde sitúao na parroquia de Cangas cando pertence a Atán; os castros de Bazal e Vilamirón ubícaos en O Regueiro cando pertencen á parroquia de Pombeiro, omitindo en Vilamirón Os Castriños e O Regueiro; en San Fiz de Cangas cita como "castrexo" a Cova do Mouro; e en Vilar de Ortelle non achega o castro de Vilar de Ortelle.

Para unha mellor comprensión e visualización do estado actual dos asentamentos, achegamos imaxes dos mapas da Xunta de Galicia, do Instituto Xeográfico Nacional e, nalgúns casos, do voo americano dos anos 1956-57.

Coma sempre, agradécese calquera tipo de información, que se pode enviar ao correo que figura na entrada deste blog: "Correo de contacto".
       
PARROQUIA DE ATÁN 

CORNEDA DO CASTRO    

Entre Seoane e Cima de Atán atopamos este microtopónimo situado nos Altos da Modia, a 572 metros de altitude. Trátase dun outeiro totalmente achairado na cima. Se houbo algún tipo de asentamento, non se aprecia. 

 

PARROQUIA DE CANGAS 

CASTRO DE AÚDE

Aúde é un lugar da parroquia de Cangas. Citado no Inventario Artístico de Lugo y su provincia (1976-1983) como Castro de Ude. Malia isto, non atopamos referencias orais nin arqueolóxicas. 

 

PARROQUIA DE CASTILLÓN 

CASTRO DE CASTILLÓN   

Catalogado por Patrimonio. Situado sobre un pequeno outeiro localizado no treito medio dunha lomba que arrinca dun cordal para asomarse ao Val de Lemos, do que se ten unha ampla panorámica. Consta dun recinto oval defendido en parte por un parapeito que vai dos dous aos seis metros de altura. Polo nordés, onde o parapeito se rebaixa, desenvólvese unha superfice aterrazada a xeito de antecastro de ata dez metros de ancho, que ascende ata case chegar ao nivel do recinto central ao leste. Polo sur esténdese, a un nivel inferior, unha terraza que arrinca en forma de rampa un posible acceso paralelo ás defensas que polo SL chega ata o nivel da croa. Nas inmediacións descubriuse unha vila romana escavada por Arias Vilas, entre as igrexas de San Vicenzo e Santiago. Di a lenda que os mouros colgaban a roupa para secar ao sol. Tamén se conta que lle roubaron un porco a unha veciña. Eran tantos os tesouros que agochaba que cando os mouros o trouxeron para o castro tieveron que transportalo a lombos de camelos durante un mes. 

PARROQUIA DE EIRÉ 

CASTRO DE SANTA MARIÑA    

En A Santa Mariña. Catalogado por Patrimonio. A 585 metros de altitude. Conta cun recinto principal de 140 por 110 metros protexido por terrapléns. Un segundo recinto, duns 270 por 220 metros, está defendido por terrapléns e foxo nalgúns tramos.  A Santa Mariña figura no ano 941 no Tombo de Celanova como Sancta Marina in Envolati (Amboade).

 

CASTRO DE GUÍTARA OU CASTRO DOS MOUROS 

En Guítara. Catalogado por Patrimonio. Situado no treito medio da faldra do monte Sampaio, a 640 metros de altitude. Articúlase en torno a un recinto circular duns 80 metros de diámetro defendido por un parapeito perimetral que acada os tres metros de altura, seguido dun foxo duns cinco metros de ancho e doutro parapeito. O conxunto está protexido en todo o seu perímetro por un último foxo. Guítara menciónase no ano 572 forma castrum Quitar, como límite do Comitatus Paramiensis (Flórez e Risco na España Sagrada, 1747 e ss.). Di a lenda que se comunicaba co castro de Santa Mariña mediante un camiño subterráneo, e que ambos os castros estaban unidos baixo terra por unha cadea de ouro.; a cadea era tan fina nalgúns tramos que os carros rozábanna ao pasar. Outra lenda conta que un veciño de Eiré, axudado por un libro, guiou a un grupo de veciños ata o castro; alí escavaron para buscar tesouros; mentres uns escavaban, outros lían o libro para alonxar o demo.  Nun radio inferior a un quilómetros atópase unha necrópole megalítica formada por 25 mámoas. 

 

Na parroquia de Eiré está o lugar de A Estrada, alusión a unha (via) strata, camiño empedrado. J. Coromines, no seu Diccionario crítico etimológico de la lengua castellana (1954-57) cita un antigo documento onde se le: "strata que discurrit de Castelion", clara alusión a Castillón, parroquia lindeira con Eiré.
        
PARROQUIA DE ESPASANTES 

CASTRO DE ESPASANTES OU O TESO DO CASTRO 

No lugar de A Cal. Catalogado por Patrimonio. A 400 metros de altitude. Practicamente destruído polos labores agrícolas, apenas se distingue a súa morfoloxía. Nas inmediacións atópanse os petroglifos da Torre do Castro.  Cóntase que hai unha cova moi longa, tanto que os mouros raptaron a unha princesa que vivía no castelo de Ribadavia; o seu pai buscouna, e cando se enterou do seu paradoiro arrodeou o castro, pero este comezou a arder, e así continuou varios días; cando por fin chegaron ao asentamento descubriron que non quedara resto humano. 

 

Nesta parroquia, sobre o río Cabe, a 325 metros de altitude, está o castelo roqueiro das Saíñas.   

PARROQUIA DE FERREIRA DE PANTÓN     

CASTRO DE FERREIRA   

En Ferreira de Pantón. Catalogado por Patrimonio. Posuía unhas medidas aproximadas de 160 x 105 metros. Apenas quedan restos das súas defensas que desapareceron polas roturacións do terreo e ao facer os muros das fincas. Aprécianse parte dos terrapléns e dun foxo moi colmatado. A uns 12o metros ao norte está o lugar dos Castriños. Dise que hai enterrado un tesouro custodiado polos mouros, e que estes adoitaban acodir á feira da localidade.  Conta Ramón Castro López, no seu Reseña histórico-descriptiva de la parroquia de Vilar de Ortelle y su comarca (1929) que había unha cova que foi tapiada polo dono da finca para facer unha adega.

 

PARROQUIA DE MOREDA 

CASTRELO DE PADERNE  

Na aldea de Paderne. Referencias orais. Non atopamos restos visibles. A un quilómetro, ao norte de Cabo de Vila, a 425 metros de altitude, atopamos o microtopónimo O Castrelo e un enterramento megalítico, catalogado, coñecido como mámoa de Castrelo. Tamén existe outra mámoa catalogada no Monte Grande, coñecida como Medorra do Monte Grande, así como o microtopónimo Medorra de Paderne onde non atopamos ningún enterramento. 

 

PARROQUIA DE PANTÓN 

CASTRO DAS BORNOGUEIRAS    

Nas Bornogueiras. Catalogado por Patrimonio. Coñecido tamén como Castelo de Bornogueiras. Practicamente destruído. Apréciase no voo americano dos anos 1956-57. Tería unhas medidas aproximadas de 100 por 90 metros. Jaime Delgado Gómez fala do castro de Busnugueiras, denominación utilizada anteriormente por Nicanor Rielo. 

 

PARROQUIA DE POMBEIRO 

CASTRO DE BAZAL 

En Bazal. Catalogado por Patrimonio. Moi alterado, apenas se distingue a súa morfoloxía. Nas imaxes do voo americano de 1956-57 apréciase un recinto duns 100 por 90 metros. 

 

CASTRO DO REGUEIRO    

No Regueiro. Referencias orais, non atopamos restos. 

 

CASTRO DOS CASTRIÑOS

En Vilamirón. Catalogado por Patrimonio. Situado a uns 475 metros ao sur do castro de Vilamirón. Moi alterado. No voo americano do 1956-57 obsérvase que tiña unha planta practicamente circular duns 55 metros de diámetro protexido por un foxo.

 

CASTRO DE VILAMIRÓN

En Vilamirón. Catalogado por Patrimonio. A 600 metros de altitude. De forma ovalada, ten unhas medidas aproximadas de 130 por 95 metros. Protexido por terrapléns e foxo en case todo o seu perímetro. No Monte San Paio, entre Vilamirón e Vilafiz, está o microtopónimo O Castillo. 

 

PARROQUIA DE SAN FIZ DE CANGAS 

CASTRO DE GUENDE 

Catalogado por Patrimonio. Sobre un outeiro localizado nunha lomba que arrinca do Monte de San Paio, a 545 metros de altitude. Confórmase a partires dun recinto central circular de bo tamaño. Unha superficie aterrazada esténdese aos pés. Apréciase un posible acceso á croa en forma de rampa que ascende en paralelo ás defensas. Un potente foxo no arco SO-NO, cunha profundidade duns seis metros e unha anchura de ata quince metros. No interior da croa vese unha importante acumulación de pedras que, ao menos en apariencia, non forman estrutura algunha. Unha estrada que discorre polo exterior estragou parte dun foxo. 

 

CASTROTAÑE 

Núcleo da parroquia. A pesares da claridade do topónimo, se houbo algún castro non se conservan restos a simple vista. Aquí temos o composto Castrum Tannii; o xentilicio Tannius aparece en E. Hübner no Corpus Inscriptionum Latinarum (1869). 


Na parroquia de San Fiz de Cangas está a coñecida como A Cova do Mouro.    

PARROQUIA DE SAN VICENTE DE CASTILLÓN 

CASTRO DA XESTEIRA 

Na Xesteira. Catalogado por Patrimonio. A 535 metros de altitude. Posúe un só recinto de forma ovalada, cunhas medidas aproximadas de 160 por 110 metros. Protexido por muralla e terraplén. 

 

PARROQUIA DE TOIRIZ 

CASTRO DE AMEDO   

Catalogado por Patrimonio. A 600 metros de altitude. Tiña unhas medidas aproximadas de 75 por 55 metros. Moi alterado, obsérvanse restos da muralla polo oeste. 

 

CASTRO DE SAN CIBRAO 

Catalogado por Patrimonio. A 625 metros de altitude. Practicamente destruído polos labores agrícolas. Tiña forma ovalada, cunhas medidas aproximadas de 140 por 100 metros. A uns 400 metros, no Alto da Capela, a 654 metros de altitude, obsérvase unha pequena estrutura de 19 por 14 metros (restos dunha primitiva ermida?). 

 

O CASTELALBO

É un lugar da parroquia de Toiriz, alusión a un castellum, castelo ou castro. 

PARROQUIA DE TOLDAOS 

CASTRO DE TOLDAOS OU SITIO DOS CASTROS      

En Toldaos de Arriba. Catalogado por Patrimonio. Coñecido tamén como O Sitio do Castro. A 374 metros de altitude. Practicamente destruído, apenas se recoñece. Conta o cura de Vilar de Ortelle, Ramón Castro López, que na faldra había empotrada, nunha parede que pechaba unha viña, unha pedra para sacrificios coñecida como Coladeira dos Mouros ou Coladeira das Mouras. Cóntase que eiquí habitaban unhas mouras que se peiteaban con peites de ouro. 

     

PARROQUIA DE VILAMELLE 

CASTRO DE VILAMELLE 

En Vilamelle. Totalmente destruído pola construción de casas, camiños, labores agrícolas, etc.     

PARROQUIA DE VILAR DE ORTELLE 

CASTRO DE AMBOADE 

Catalogado por Patrimonio. A 600 metros de altitude, ao sur-oeste de Vilar de Ortelle. Amboade cítase como Evolati no século VIII, Deuvoari no XI, Emboade no XIII, e coa forma actual dende o século XV. A 600 metros de altitude. De forma tirando a ovalada, ten unhas medidas aproximadas de 145 por 95 metros. Defendido por terrapléns en todo o seu perímetro, conserva parte dun foxo polo nor-leste con tramos escavados sobre a rocha viva. Segundo o cura de Vilar de Ortelle, nunhas roturacións do terreo apareceu un amuleto de forma tirando a triangular, coa figura de dous animais que sostiñan unha especie de escudo.

 

CASTRO DE MARCE 

Catalogado por Patrimonio. A 300 metros de altitude. O lugar é coñecido como Pena do Castelo ou O Castro. Segundo  Castro López, apareceron tellas, ladrillos e muíños de man. Sobre o castro construíuse unha fortaleza na Alta Idade Media coñecida como Castellum Minei (ver a entrada adicada aos castelos) cuxas evidencias de ocupación dataríanse entre os séculos IV e VI. Está emprazado nun esporón rochoso que controlaba o paso do río Miño. A fortificación alto medieval debe relacionarse principalmente con puntos de control territorial por parte de elites supralocais da Galicia tardorromana-sueva. Dise que tiña uns muros tan potentes que sobre eles xiraban os carros con facilidade. Eiquí tamén vivía unha xacia moi fermosa, o ser mitolóxico con forma humana que habitaba en pozos e ríos; tras bautizala e desencantala, casou cun veciño de Marce que a vira xunto o río; a principios do século XX aínda se contaba que unha familia da aldea eran os herdeiros da parella. Marce cítase como Villa Marci nun documento do ano 1154. Próximo á fervenza de Augacaída.

       
CASTRO DE VILAR DE ORTELLE 

Catalogado por Patrimonio. A 670 metros de altitude. Dívisase o val do río Miño. Ten unhas medidas aproximadas de 130 por 115 metros. Conserva gran parte da muralla aterraplanada, agás polo nor-leste, arrodeada por un foxo. Polo sur-leste obsérvase parte dun antecastro con terrapléns e foxo. Apareceron muíños circulares de man. A uns 300 metros está o petroglifo coñecido como Pena da Virxe.

 

O BURATO DOS MOUROS E A COCIÑA DOS MOUROS

Escribiu don Ramón Castro López que entre os lugares de Valboa e A Millara hai unha canada que remata no río, coñecida como A Galega. Alí está o Burato dos Mouros, e na parte de enfronte A Cociña dos Mouros. O sitio quedou moi desfigurado polas choivas torrenciais e tremores acontecidos o 2 de decembro de 1909.

BIBLIOGRAFÍA

Ares Vázquez, N.: Estudos de toponimia galega. (2013)
Castro López, R.: Reseña histórico-descriptiva de la parroquia de Vilar de Ortelle y su comarca. (1929) 
Delgado Gómez, J.: El románico de Lugo y su provincia. (1996-99) 
El Progreso 
La Voz de Galicia 
Mapas do Instituto Xeográfico Nacional 
Mapas da Xunta de Galicia 
Rielo, N.: Inventario artístico de Lugo y su provincia. (1976-1983)     
Web do Concello de Pantón   
Web de patrimoniogalego.net
Xunta de Galicia: Nomenclátor
Información propia