* Penas da Nosa Señora (Cambre)

As Penas da Nosa Señora atópanse no monte da Rega, a uns 110 metros de altitude, por riba da aldea da Pena, no concello de Cambre. Se non fora polos eucaliptos, veríase a Ría do Burgo e o esteiro do río Mero.

 

Distribuídas por tres penas podemos ver varias coviñas de distintos tamaños, ademais do que pode ser a representación dunha ferradura que, disque, é a pegada que deixou o cabalo ou a burra da Virxe .

 

Na parte horizontal dunha das penas insculpiron un símbolo que algúns interpretan como as letras "C" e "R", posible alusión ao Camiño Real que ía cara Cambre; eu, a verdade, non vexo tal cousa, só unha figura de difícil interpretación, con sucos moi marcados feitos cun obxecto metálico (ao mellor foron repicados). Postos a facer hipóteses, seméllase a unha cruz inscrita no que podería ser un círculo mal feito.

 

Unha lixeira depresión nunha das penas recibe o nome de Cama da Nosa Señora, quizais relacionada con ritos de fecundidade. Dise que antigamente, ademais da cama e das coviñas onde os señoritos botaban os cartos (que logo recollían os veciños), había un pote e unhas inscricións.

 

Cóntase que nos períodos de longa seca organizábanse procesións rogativas á Pena da Nosa Señora para tentar influír no clima. A talla da Virxe, sempre gardada na parroquial de Cambre, encabezaba a procesión. Aínda se lembra o que aconteceu na derradeira procesión. Ao regresar a comitiva da rogativa, caeu unha forte tromba de auga o que fixo que todos os devotos, cura incluído, fuxiran, deixando á Virxe no medio do descampado.

 

Tamén se fala de milagres. Uns ladrón que fuxían coa imaxe da Virxe, ao chegar á pena viron como a talla se revirou mirando cara os petroglifos. A pesares dos esforzos dos ladróns, a Virxe non se moveu polo que, medorentos, decidiron devolvela á igrexa de Cambre.

* I xornadas de Arqueoloxía e Historia de Ancares

Os días 4 e 5 de maio de 2019, terán lugar as “I xornadas de Arqueoloxía e Historia de Ancares”, organizadas polos Concellos de Balboa e Vega de Valcarce (O Bierzo-León), o Concello de Cervantes (Lugo), a Anpa do CPI de Cervantes e o Colectivo Patrimonio dos Ancares. Colaboran a Deputación Provincial de Lugo, a Reserva da Biosfera Os Ancares Lucenses e o IES de Becerreá. 

 

Estas primeiras xornadas versarán sobre “A vía romana XIX e a Época Romana de Ancares”. Celebraranse en dous escenarios. 

O sábado día 4 será na Casa da Cultura de San Román de Cervantes. Pola mañá, despois da presentación das xornadas a cargo de Xabier Moure, do Colectivo Patrimonio dos Ancares, e un representante da Deputación Provincial de Lugo, o profesor D. Antonio Rodríguez Colmenero, unha das maiores autoridades na Época Romana en Galicia, dará unha charla baixo o título “Estado da rede viaria romana no noroeste peninsular: estado da cuestión”. A continuación, alumnos do IES de Becerreá presentarán unha exposición do proxecto “Vía romana XIX”. Acto seguido, o arqueólogo da Dirección Xeral do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, D. Rubén D. Álvarez Asorey, falará sobre as “Características e traza da vía romana XIX do Itinerario de Antonino”. 

Despois de xantar en San Román de Cervantes, os asistentes partirán para o castro de Santa María, onde o arqueólogo e director de Terra Arqueos, D. Luis F. López González falará das “Campañas arqueolóxicas no castro mineiro de Santa María de Cervantes”. Ao remate da charla haberá unha visita guiada ao asentamento. 

 

O domingo día 5, a xornada comezará cunha andaina por uns tramos espectaculares da Vía romana XIX, guiada por Rodríguez Colmenero e Álvarez Asorey, entre San Miguel de Cervantes (Lugo) e A Braña (Vega de Valcarce-O Bierzo). Rematada a camiñada, os asistentes dirixiranse ata Balboa (O Bierzo). Xantarase en Balboa. 

Pola tarde, en La Casa de las Gentes de Balboa, o arqueólogo da Junta de Castilla y León, D. Julio Vidal, falará dos “Campamentos temporais de época romana”. A continuación, o arqueólogo do Instituto Leonés de Cultura, D. Jesús Celis, dará unha charla sobre os “Castros do Bierzo”. Ás sete da tarde clausuraranse as xornadas. 

As xornadas están abertas a todas as persoas interesadas. Para reservar para comer, pódese facer chamando ao teléfono 659552814, ou por correo electrónico a arqueoancares@gmail.com. O último día para apuntarse ás comidas remata o 28 de abril 

Estas xornadas teñen a particularidade de contar coa participación dos tres concellos que forman a comarca natural dos Ancares, dous do Bierzo (León), e outro da parte galega. En Galicia, o único tramo da Vía Romana XIX catalogado pola Xunta de Galicia ata Lugo atópase no Comeal (Cervantes). Na parte do Bierzo, en A Braña (Vega de Valcarce), se ben xa se documentara unha potente caixa da vía, uns lumes acontecidos o pasado ano sacaron á luz un impresionante tramo (agger) de varios centos de metros practicamente inalterado ao longo de 2.000 anos. Ademais, nas inmediacións apareceu gran cantidade de tégula romana o que fai pensar que podemos estar ante unha mutatio (establecemento nas vías romanas para descansar, cambiar os cabalos, etc.).

 

A Vía Romana XIX unía as capitais dos conventos xurídicos de Asturica Augusta (Astorga) e Lucus Augusti (Lugo), é a máis antiga das tres vías principais que artellaban Galicia (xunto coa XVIII e XX), inaugurada no ano 11 despois de Cristo, que ademais das dúas capitais citadas comunicaban tamén coa do convento xurídico de Bracara Augusta (Braga). 

 

Nesta zona dos Ancares, nas proximidades da Vía XIX documéntanse máis de 50 explotacións mineiras, varios castros romanizados, e dous espectaculares campamentos temporais do exército romano: o da Serra da Casiña, en Balboa, e o da Cortiña dos Mouros, entre Balboa e Cervantes. 

Na última reunión celebrada entre os Concellos de Cervantes, Balboa e Vega de Valcarce, a Anpa do CPI de Cervantes, e o Colectivo Patrimonio dos Ancares, acordouse poñer en valor e potenciar esta fundamental vía de comunicación e convertela nun atractivo arqueolóxico de primeira orde, ademais doutros bens patrimoniais que se atopan ao longo do seu percorrido.

* Mosteiro de San Pedro do Ermo (Triacastela)

San Pedro do Ermo é unha aldea da parroquia de San Breixo da Balsa, no concello de Triacastela. Está situada a uns 850 metros de altitude, entre os regueiros de San Pedro e do Val Escuro. Hai unhas doce casas, a maioría en estado de ruína ou semirruína. No ano 2018 só había dúas habitadas, acollendo a media ducia de habitantes. Antigamente pasaba por eiquí o Camiño Francés de Santiago (agora xa non pasa).

 

Segundo a escasa documentación que se conserva, no século IX fundouse eiquí un mosteiro, supoñemos que pequeno, posto baixo o padroado dos apóstolos Pedro e Paulo.  Descoñécese quen o fundou, pero si se sabe que foi restaurado polo conde Gatón do Bierzo (uns din que fillo de Ramiro I e irmán de Ordoño I, outros supóñenno cuñado deste último), acadando o máximo explendor cara o ano 900. Gatón dooulle a vila de Ranimiro (Ramil). Nun documento do ano 919 do rei galego Ordoño II (871-924) di que se atopa "in territorio Triacastelle". O mosteiro tamén foi favorecido pola primeira esposa de Ordoño, Elvira Menéndez (864-921). 

 

No 922, Ordoño doa o mosteiro de San Pedro e San Paulo á Igrexa Compostelá, asinando tal cesión o bispo Recaredo de Lugo, Frunimio de León e Fortis de Astorga, desaparecendo dende entón as mencións a este cenobio (nalgunha publicación dise, erradamente, que a doazón produciuse no ano 992). En anos posteriores orixináronse unha serie de desputas entre as Igrexas de Lugo e de León pola súa posesión. Ordoño II confirma este mosteiro a un "sancto abbati", forma curiosa para cualificar como santo a un abade en vida, polo que o etimólogo Nicandro Ares cre que Sancto non é eiquí un adxectivo, senón un substantivo e nome persoal do abade, que se podería traducir por Sancho. 

 

Non se conservan restos visibles. O único que vimos foi unha abandonada e arruinada ermida de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No interior hai un tosco retábulo sen imaxes e dúas pequenas pías de granito; unha delas semella reutilizada para esta función. 

Dise que cando hai bastantes anos se fixeron movementos de terra saíron á luz restos de muros de boa factura e algún tramo de chan empedrado, ademais de varias tumbas. Nós só vimos un sartego que en tempos foi utilizado como bebedoiro para o gando. 

* Enigma arqueolóxico resolto en Outeiro de Rei

Dende o ano 2015, o investigador Brais Rodríguez Romero máis eu documentamos nas parroquias de Aspai, Martul e Parada, no concello de Outeiro de Rei (tamén coñecemos algunha na parroquia de Camoira, no concello de Lugo), varias penas gravadas cuns enigmáticos símbolos, todos de tipoloxía semellante. Trátase dunha figura formada por un círculo superior do que, pola parte inferior, parten unhas liñas verticais e, nalgúns casos, unha semicircunferencia que as cruzan.


O primeiro que nos chamou a atención é que estes gravados se atopen insculturados en penas moi ben traballadas fincadas no chan, tipo menhir, nas inmediacións de campos de mámoas; nalgúns esteos que forman a cámara megalítica dun dolmen; e en afloramentos rochosos formando conxunto con petroglifos prehistóricos. 

 

Postos a dar co significado das pedras en si, barallamos diversas hipóteses: que se tratara de pedras-fitas (menhires) prehistóricas, de marcos de término xurisdicionais, ou que delimitaran o couto dun desaparecido mosteiro erixido arredor do século X que algúns autores sitúan na parroquia de San Xoán de Parada. Calquera das conxecturas podería ser válida.

 

 

Agora quedaba o significado dos insólitos gravados. Fóra dos límites do concello de Outeiro de Rei, que nós saibamos, este tipo de representacións non teñen paralelismo con outras da provincia de Lugo, e posiblemente de Galicia. 

 

Puxémonos a buscar algunha pista, por moi pequena que fose, que nos achegara algo de luz. Só atopamos dúas. A primeira nun artigo do sacerdote e director do museo diocesano don Jesús Guerra Mosquera, publicado no ano 1978 no Boletín da Comisión provincial de Monumentos Históricos e Artísticos de Lugo, que fai referencia a un destes gravados situado nun dos esteos da cámara megalítica dun dolmen erixido nos montes de Parada. Escribe don Jesús que sinalizaría o enterramento dun xefe de tribo ou clan. O círculo representaría o sol nacente e a mámoa circular que acollía as cinsas dese xefe; a raia situada baixo o círculo, así como a semicircunferencia, poderían representar á divindade e aos danzantes asistentes ao acto e baile sagrado, e incluso á lúa. A segunda referencia atopámola na revista Croa do ano 1995, no artigo Arqueoloxía en Outeiro de Rei: mámoas e outros restos, dos investigadores Juan Núñez Jato e Laura Rodríguez Varela, que non se pronuncian sobre o seu significado, indicando que podería tratarse do chanto dun dolmen reutilizado logo como marco. Nós, mesmo barallamos a posibilidade de que se tratara de representacións esquemáticas do corpo humano. Cómpre aclarar que este dolmen é o único do concello de Outeiro de Rei declarado Ben de Interese Cultural (por certo, en estado total de abandono), obtendo esta distinción, precisamente, por contar con este gravado; lémbrese que, segundo a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, todas as insculturas rupestres son, xa de por si, BIC.

 

Sen máis madeixa que desenlear, deixamos o asunto, á espera de atopar no futuro algunha evidencia que nos permitira formular algunha outra hipótese, ou incluso aclarar o significado dos gravados. A sorte, e tamén a insistencia, todo hai que dicilo, sorriunos. Hai uns meses chegou ás nosas mans un documento sobre deslindes das parroquias de Aspai, Martul e Parada, do día 31 de xullo de 1856, feito ante o Comisario de Montes y Plantas de la Provincia de Lugo, don Félix de Carballo y Salgado. Á hora de facer o deslinde, grávanse uns símbolos sobre penas situadas en distintas partes. É eiquí onde salta a lebre. O documento é esplícito canto ao que representan as gravuras: "insignia del Santísimo Sacramento" (literal), é dicir, representan a custodia ou viril onde, na relixión católica, se coloca a hostia despois de ser consagrada para expoñer ante os fieis. Tempo despois demos con outro documento dun preito do ano 1865, entre Bartolomé Saavedra e Francisco Serra por unhas lindes entre Aspai e Parada que nos achega outro dato curioso. Ao nomear un marco aclara que a custodia gravouse para "proteguelo en lugar pagano". Lembramos que petroglifos, mámoas e castros foron considerados secularmente como sitios paganos; así nolo transmitiu no século VI San Martín de Dumio no seu De correctione rusticorum, contra os costumes ancestrais que aínda pervivían entre os galegos. 

 

Non ía descamiñado o sacerdote don Jesús Guerra Mosquera xa que a custodia representa ao sol, agás que el o interpretaba coma un símbolo pagano, cando en realidade trátase dun símbolo cristián.   

Enigma resolto.

Brais Rodríguez Romero
Xabier Moure