* A Pedra da Serpe (Láncara)

O día 1 de decembro de 2019, os integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares, Brais Rodríguez e Xabier Moure, localizamos uns novos petroglifos no concello de Láncara. Foi no monte do Penedo, a 625 metros de altitude, por riba da aldea de Prédez, na parroquia de Vilarello.

 

Na parte horizontal dun afloramento de cuarcita e pizarra, nas proximidades da coñecida como A Pedra da Serpe, documentamos once cazoletas, cunhas medidas que oscilan entre os 3 e 5 centímetros de diámetro, de factura artificial, gravadas, en principio, sen unha orde aparente.  Pode que houbera máis coviñas ou outro tipo de motivos, pero a pedra rebentou por varias parte debido ás grosas raices de xestas, silvas, etc. que medraron nas gretas.

Canto á súa cronoloxía, tendo en conta que se atopan nunha zona onde o pasado mes de agosto, grazas ao veciño da Veiga de Anzuelos, Xoán Carlos Laxe, documentamos outras gravuras claramente prehistóricas formadas por coviñas e círculos concéntricos, hai que adscribilas á Idade do Bronce, hai uns 4.000 anos (a principios do mes de outubro, dende Patrimonio comunicáronnos que xa procederon a incluír estes petroglifos no Inventario de bens culturais de Galicia). Ademais, A Pedra da Serpe ten a particularidade de contar cunha lenda transmitida de xeración en xeración e que nos relatou o propio Xoán Carlos e outros veciños: Cóntase que era o acubillo dunha gran serpe alada que atacaba ás vacas para devoralas, de feito, a xente da zona non pasaba polo lugar por medo a perder o gando. Quizas a lenda xurdiu porque na parte alta da pena vese unha pía ovalada da que parte unha canle, produto da erosión producida pola auga, que o imaxinario popular puído interpretar como a cabeza e o corpo dun ofidio reptando pola pedra.

 

As coviñas son as representacións máis sinxelas da arte rupestre ao aire libre, aínda que quizais as máis enigmáticas dentro do repertorio das insculturas galegas. Dada a diversidade onde aparecen, temos que pensar que non terían un único significado: recipientes para ofrendas, lugares para recoller a auga que sería utilizada nalgún tipo de ritual, receptáculos para sacrificios, símbolos de carácter sexual feminino relacionados coa fertilidade, delimitadores de espazos sagrados ou lugares máxicos, etc. Malia o anterior, ao tratarse dunha arte simbólica, son para nós de natureza inintelixible e co único que xogamos son con hipóteses xa que este sistema de comunicación desapareceu xunto coas persoas que os xeraron, incluso cabe a posibilidade de que o seu significado só sería comprensible a determinados membros daquela sociedade.

Ata o presente, no concello de Láncara, incluída esta última descuberta, só se coñecen tres grupos de petroglifos, un deles situado no límite co municipio de Baralla.

Por outra parte, nas inmediacións dos petroglifos atopamos dúas mámoas sen catalogar, de 15 e 18 metros de diámetro, cunha antigüidade que ronda os 6.000 anos. Ata o momento, segundo os datos que manexamos, no concello de Láncara hai 18 mámoas catalogadas pola Xunta de Galicia nun estado de conservación de regular a malo.

 
 

As descubertas xa foron comunicadas ao Servizo de Xestión Cultural da Consellería de Cultura para que procedan á súa catalogación. Tamén imos dirixirnos ao Concello de Láncara para que poña en valor esta importantísima zona arqueolóxica. Ademais dos dous grupos de petroglifos e das mámoas, na contorna atópase o castro do Monte das Penas, duns 2.000 anos de antigüidade, o que amosa que o lugar foi obxecto dunha longa ocupación humana dende tempos remotos.


* O Bolo de Betote (Sarria)

No ano 2006, durante o control arqueolóxico das obras de construción da estrada de alta capacidade entre Nadela e Sarria, apareceu unha gran pedra granítica con varias cazoletas gravadas na súa superficie e arrodeada por un círculo de pedras fincadas delimitado por unhas foxas lonxitudinais que podería conformar un novo anel delimitador. Unha vez realizadas as escavacións, optouse por trasladala do lugar orixinal para o que foi necesario seccionala en catro fragmentos debido ao seu peso (112 toneladas). Unha vez na nova ubicación, procedeuse á súa colocación, recuperando a morfoloxía e orientándoa e nivelándoa de forma que mantivese a relación espacial co seu ámbito.

 

Segundo Juan A. Cano Pan, o arqueólogo encargado dos traballos, o xacemento pode encadrarse no período Calcolítico, cunha antigüidade que ronda os 4.000 anos. No seu conxunto configuraría un espazo simbólico relacionado con algún tipo de ritual.

Tal como recolle a memoria de Actuacións Arqueolóxicas do ano 2006, publicado pola Consellería de Cultura, o coñecido como Bolo de Betote foi trasladado para unha propiedade de titularidade pública, sinalándose que, ademais dos accesos, se colocarían dous paneis explicativos. 

Segundo me achegou a etimóloga Dolores González, unha señora de Vilarmaior, natural de Sarria, contoulle que este bolo lanzouno unha vella dende moita distancia. O pai de Maribel Pérez, a nosa informante, natural de Betote, contoulle que os veciños coñecían o Bolo como A Pena do Lobo. 

 

Dende o pasado verán, no Colectivo Patrimonio dos Ancares recibimos varias queixas achegadas por persoas e asociacións para denunciar o estado de abandono en que se atopa este singular ben patrimonial, mesmo houbo xente que, simplemente, non foi quen de localizalo. O sábado, 9 de novembro de 2019, dirixímonos ata o lugar, comprobando, en efecto, que cómpre saber con exactitude onde se atopa para poder dar con el. Aínda así, debido á mestísima maleza que o cubre (arbustos, silvas, etc.) resulta imposible aprecialo.

 

O luns seguinte enviámoslle un correo electrónico á Concellalía de Cultura do Concello de Sarria para que fagan as xestións necesarias para valorizar este importantísimo, case único, ben patrimonial, procedendo á limpeza do entorno e sinalizándoo xa que a pesares do reflectido na mencionada memoria, que nós saibamos, nunca foi sinalizado.

 

No 2015 xa denunciaramos o seu abandono por parte das Administracións, situación que empeorou co paso dos anos. Sempre se pon a desculpa da dificultade para sinalizar un ben patrimonial, alegando que a maioría se atopan en propiedade privada. Pero non é este o caso porque a súa ubicacións está nunha propiedade pública e, ademais, goza da máxima protección xa que ao ter gravuras (cazoletas) é, de por si, BIC. Sería o primeiro xacemento prehistórico posto en valor no concello de Sarria.

 

Tamén lle enviamos un escrito á Xunta de Galicia para que corrixan a ubicación actual do Bolo de Betote na cartografía do Plan Básico Autonómico (PBA), xa que nela figura situado no lugar onde apareceu (que tamén se debe protexer), pero non na nova ubicación.

* Lixo no Couto dos Golpes (Cabanas)

O sábado, 2 de novembro de 2019, cando me acheguei ata estación rupestre ao aire libre do Couto dos Golpes 2, na parroquia de Santa Cruz do Salto, no concello de Cabanas, atopeime coa ingrata sorpresa de que na entrada ao único camiño de acceso aos petroglifos descargaran gran cantidade de lixo proveniente, á vista do material acumulado, dunha casa: portas, ventás, listóns de madeira, televisores, parte do motor dun coche, antenas, caixas de plástico e un longo etcétera de desperdicios. Ao día seguinte, cando volvín ao sitio para sacar fotografías do atentado, puíden comprobar que nas últimas horas volveran a depositar máis do mesmo.
Este grupo de petroglifos, catalogados pola Xunta de Galicia (código GA150150037), foron descubertos hai uns 25 anos polo Grupo de Arqueoloxía da Terra de Trasancos. Trátase dun gran afloramento granítico onde aparecen representados máis de 200 motivos, a maioría gravados hai uns 4.000 anos: Círculos simples, combinacións de círculos concéntricos, cadrados, coviñas, cruces gregas e latinas, posibles taboleiros de xogo tipo alquerque e outras figuras de interpretación complicada debido á erosión. Sen dúbida algunha, trátase dun dos grupos de petroglifos máis interesantes do norte de Galicia.
Nas inmediacións atópanse os grupos do Couto dos Golpes 1 e Couto dos Golpes 3, ademais dos cemiterios megalíticos da Lamestra e Monte dos Golpes, con 5 e 7 mámoas respectivamente. Enterramentos e petroglifos atópanse nun estado total de abandono. 
 
O luns presentei a denuncia ante a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural e o Concello de Cabanas polo atentado arqueolóxico e medioambiental.

O luns, Iago Varela Martínez, tenente de alcalde do Concello de Cabanas, púxose en contacto conmigo para comunicarme que xa visitaran o sitio e que a policía local elaborou o correspondente informe/denuncia. Tamén contactaron cos propietarios que serán os responsables da limpeza por estar nunha zona privada, recomendándolles aos propietarios que presenten denuncia ante o Seprona. Síntoo polos propietarios que, estou seguro, non teñen nada que ver. Espero que os impresentables que fixeron os verquidos sexan sancionados.

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/ferrol/cabanas/2019/11/04/denuncian-vertido-basura-zona-petroglifos-cabanas/0003_201911F4C3994.htm