* Os primeiros petroglifos do Corgo

Recentemente, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares vimos de documentar os primeiros petroglifos do concello do Corgo. Foi no monte da Devesa, situado á esquerda da estrada provincial que vai dende Porcín, en Castroverde, ao Coto, no Corgo. Estes petroglifos non figuran nin no inventario da Xunta de Galicia nin no PXOM do Concello do Corgo polo que son inéditos.

 

Atopámolos, de forma casual, cando buscabamos a Pena do Zapato que, segundo a información que nos facilitaron dous homes da parroquia de Folgosa (Manolo e Alfonso), tiña un gravado con forma de zapato que quedou alí plasmado cando a pedra foi pisada por un mouro. Debido á mesta maleza que medra debaixo dunha plantación de piñeiros non conseguimos dar con ela. 

Os petroglifos que localizamos atópanse nunha gran pena, de xisto e cuarzo, que destaca na paisaxe, a uns 750 metros de altitude, a carón dun antigo camiño que comunicaba algúns lugares do Corgo, Castroverde e Baralla. Informáronnos que recibe o nome de Pena Galiña (como curiosidade, non moi lonxe está a Pena Curral). Trátase de dúas cazoletas gravadas na parte alta da rocha, nunha superficie lixeiramente inclinada. Ambas as dúas teñen un diámetro de cinco centímetros e un de profundidade. Presentan a particularidade de que da parte inferior parten uns sucos ou canles. Están orientadas cara o nacente

Chama a atención o soporte onde foron insculpidos, xisto e cuarzo (predominando este último), un material moi duro para traballar. Lembremos que para gravar os petroglifos o soporte máis común é o granito e, xa a moita distancia, a lousa. Na parte superior da pena tamén localizamos un tosco cruciforme, claramente de factura posterior realizado, en vez de por frotamento, cun obxecto metálico. É probable que a cruz se fixera para cristianizar un lugar pagano.

 

Dixéronnos que a pena era máis grande e que había máis gravados. Seguro que si, nun dos anacos que se desprendeu vimos outra coviña. 

Non resulta doado coñecer cando se fixeron estes petroglifos, se ben, ao ser realizados por abrasión (frotamento), poden situarse nalgún momento da Prehistoria, probablemente na Idade do Bronce, hai máis de 4.000 anos.  

As coviñas, ocos de planta redonda e sección semiesférica, son as representacións máis sinxelas, pero tamén as máis enigmáticas dentro do repertorio da arte rupestre galega. Dada a diversidade onde aparecen (en moitos casos asociadas a outros motivos de carácter xeométrico, naturalista, etc), temos que pensar que non terían un único significado: recipientes para ofrendas, lugares para recoller a auga que se utilizaría nalgún tipo de ritual, receptáculos para sacrificios, símbolos de carácter sexual feminino relacionados coa fertilidade, delimitadores de espazos sagrados ou lugares máxicos, etc. 

A descuberta xa foi comunicada ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello do Corgo para a súa catalogación e protección. Ao tratarse de gravuras ao aire libre xa pasan a ser consideradas como Ben de Interese cultural (BIC), gozando da máxima protección legal.

* Agresión a un BIC e novas mámoas en Outeiro de Rei

O día 1 de xaneiro de 2018, Brais Rodríguez Romero máis eu achegámonos ata o concello de Outeiro de Rei para documentar unhas mámoas non catalogadas. 

A primeira localízase na parroquia de Parada, non moi lonxe do núcleo de poboación, nun pastizal; ten unhas medidas aproximadas de 13 metros de diámetro, apreciándose claramente o cráter de violación; polo túmulo vense algunhas pedras que puideron formar parte da coiraza.

 

O segundo enterrramento atópase nos montes de Pascuais, tamén na parroquia de Parada. Duns 14 metros de diámetro, sobre o túmulo levantaron hai anos unha torreta metálica para medir a velocidade do vento por se o lugar era propicio para instalar uns muíños eólicos. Recentemente, as máquinas que se ven no lugar, que están a facer traballos de tala e transporte de eucaliptos, ao facer un camiño, cortaron a mámoa.

 

Un terceiro enterramento documentámolo preto da aldea de Maúnfe, na parroquia de Francos, nun gran pastizal coñecido co evocador nome de Leira das Medorras. O túmulo ten unhas medidas duns 13 metros de diámetro. Ao longo dos anos, debido aos traballos agrícolas, foi perdendo parte da masa tumular o que non impide que aínda se aprecie claramente. Segundo as referencias, había algunhas outras mámoas que foron destruídas.

 

Por último, dirixímonos cara a necrópole megalítica do Cordal de Acevedo, entre Parada e Martul, formada por preto dunha ducia de mámoas catalogadas, coa esperanza de que o Concello tivera limpo e sinalizado o único dolmen do municipio declarado BIC (Ben de Interese Cultural). Lamentablemente, o panorama co que nos atopamos alónxase moito dos nosos desexos, este enterramento, catalogado co número 1 da necrópole, continúa cuberto de maleza e sen sinalizar, e algún piñeiro xa cravou as súas raíces sobre o túmulo. Pero o máis grave é o camiño de factura recente que veñen de abrir con maquinaria pesada (cando o visitamos hai dous anos aínda non existía) que afectou á masa tumular. Esta mámoa conta coa singularidade de que un dos chantos graníticos que forman a cámara funeraria presenta unha figura antropomorfa de difícil interpretación que algúns autores identifican cunha especie de ídolo.

 

Como noutros casos, aquí non cabe alegar ignorancia, esta mámoa é coñecida por todas as persoas da zona. Como consideramos moi grave a agresión, con independencia das responsabilidades civís ou penais, vimos de presentar unha denuncia ante a Xunta de Galicia para que abra o correspondente expediente e se sancione aos autores coa máxima cuantía estipulada pola Lei do Patrimonio Cultural. Tamén lle preguntamos á Xunta de Galicia se no seu momento se solicitou o obrigado permiso para acometer os traballos, lembrándolle que nun ben deste tipo a área de protección é de 200 metros.

 

Nesta necrópole tamén puidemos comprobar que se está a utilizar como vertedoiro do lixo, así, entre outros, puidemos ver armarios, estanterías, inodoros, etc. 

 

Ao longo do concello de Outeiro de Rei están documentadas arredor 180 mámoas, cunha antigüidade superior aos 5.000 anos, que se atopan nun estado de conservación de regular a malo. Pola documentación e as referencias orais desapareceron máis de medio cento, e outro número importante sufre continuas agresións sen que se tomen as medidas máis elementais para evitalo. A única mámoa protexida e sinalizada forma parte da necrópole de Santa Mariña, xunto o parque empresarial. 

Segundo a citada lei, os Concellos tamén son responsables xa que teñen a obriga de protexer e conservar os bens patrimoniais que se atopen dentro do seu ámbito territorial. 



* Mosteiro de Valverde (Monforte): Inscrición fundacional

 

O mosteiro de San Pedro de Valverde (Monforte de Lemos) foi mandado construír no ano 1124 por Munio Romaniz e dona María Petriz. Malia o anterior, do ano 1078 é un documento que di: "Exemenus monasterio Vallis Viridi abbas", confirmando un documento de Samos. Había con anterioridade outro mosteiro? Segundo a España Sagrada do P. Risco (1735-1801), no mosteiro de San Vicenzo do Pino conservábase unha escritura pola que Pedro González e a súa muller, Guina, fan unha venda ao mosteiro de Valverde polo prezo de catro marcos de prata moi pura, que di, foron dunha cruz e dun cáliz coa súa patena. A escritura tiña a data do 5 de agosto de 1124 e autorizouse expresándose o reinado Dona Urraca, do seu fillo Afonso, e o bispo Pedro na se de Santa María de Lugo. Os fundadores entréganllo a Cluny no 1125: "Cluniaco censum persolvat per unumquemque, annum X, solidos jacenses, qui fuerit prior in supredicto Monasterio Villaveridis".

Valverde foi un pequeno cenobio que non superaría nunca os tres ou catro monxes e o prior. Cando o visitaron os freires de Cluny no 1139 estaba deshabitado, regresando a vida monacal no ano 1342. A finais do século XIV só residía nel o prior. No 1460, cando o visitaron de novo os delegados de Cluny, o prior estaba asistido por un crego, e dos edificios só a igrexa se atopaba nun estado digno. Entre os seus priores cítase a Frei Johan Castro, que o foi de 1448 a 1461, tal como nolo achega Ulises Robert no seu Estado de los monasterios de la Orden de Cluny (1892). O seguinte prior, Xoán de Monforte, púxose a disposición dos reformadores, se ben isto durou pouco xa que no 1504 titúlase prior do moesteyro de Sant Pedro de Valverde con abtoridad do sennor don Fernando de Castelo, abbade del monesterio de Sant Viçenço de Monforte et administrador del dicho monesterio de Valverde. Intención que de pouco lle valeu porque San Pedro de Valverde foi anexionado a San Vicenzo do Pino.

Do antigo cenobio consérvanse algúns restos no edificio anexo ao templo. Da igrexa quedan restos románicos na portada do muro norte e a nave. A ábsida e a sancristía son posteriores, así como a espadana de tres ocos. A portada do templo foi restaurada no ano 2014, desaparecendo as pinturas en cor vermella e azul que presentaban as cinco arquivoltas que foron mandadas pintar hai máis de sesenta anos por un emigrante da parroquia que estaba en Venezuela. 
 
 

Vaiamos agora coa inscrición que fai alusión á fundación, situada no muro sur sobre unha porta. 

IN ERA ICª. Lª. XII.-XIII KL OCTV INCEPTA EST
HEC ECCLA EDIFICARIM MVNIO RO
MANII ET MARIA PETRIZ PRO RE
MEDIV ANIME EORVM IN S. PETRI APL. ONORE

A tradución do latín é a seguinte: "Na Era de 1162, día 13 ante calendas de outubro (19 de setembro de 1124), comezouse a edificación desta igrexa por Munio Romaniz e Maria Petriz, polo remedio das súas almas e en honra do Apóstolo San Pedro".

Quen desexe ver a inscrición terá que volver á estrada local e dar unha volta considerable para poder achegarse ata ela, unha porta que hai xunto a parte posterior da igrexa atópase pechada (atrancáronna para que non salga o gando que pace nun lameiro), e polo cemiterio tampouco se pode, impídeo unha tapia. No inverno (como puidemos comprobar), o pastizal que hai que atravesar está case anegado de auga polo que se aconsella ir amodiño. 

 

Anexa á igrexa atópase a coñecida como Casa do Priorado, un efificio do século XVIII de planta irregular e dous andares; nunha ventá xunto a porta de entrada figura a data de construción: 1794.  

Nalgunhas casas da aldea pódense ver nos muros pezas reaproveitadas do desaparecido cenobio.

 

Lamentablemente, o estado de conservación do templo é bastante deficiente.